WASH
WASH (նաև՝ WatSan կամ WaSH, անվանումն առաջացել է անգլերեն water, sanitation and hygiene՝ «ջուր, սանիտարական պայմաններ և հիգիենա» բառերի սկզբնատառերից), զարգացման համագործակցության կամ տեղական ինքնակառավարման մարմինների գործունեության ոլորտ, որը համայնքներին ապահովում է ջրի մատակարարման, սանիտարիայի և հիգիենայի ծառայություններով։ WASH ծառայությունների հասանելիության ապահովման հիմնական նպատակներն են հանրային առողջության բարելավումը, ջրի և սանիտարական պայմանների մարդու իրավունքի իրականացումը, կանանց համար խմելու ջուր հավաքելու ծանրաբեռնվածության նվազեցումը, ինչպես նաև դպրոցներում և առողջապահական հաստատություններում կրթական ու առողջապահական արդյունքների բարելավումը։ WASH ծառայությունների հասանելիությունը ջրային անվտանգության կարևոր բաղադրիչ է[1]։ WASH ծառայությունների համընդհանուր, մատչելի և կայուն հասանելիությունը միջազգային զարգացման կարևորագույն խնդիրներից է և Կայուն զարգացման նպատակ 6-ի առաջին երկու թիրախների հիմնական ուղղությունն է[2]։ 6.1 և 6.2 թիրախները նպատակ ունեն ապահովել ջրի և սանիտարական ծառայությունների հավասար ու մատչելի հասանելիություն բոլորի համար։ 2017 թվականի գնահատմամբ՝ 2,3 միլիարդ մարդ ապրում էր առանց հիմնական սանիտարական հարմարությունների, իսկ 844 միլիոն մարդ չուներ անվտանգ և մաքուր խմելու ջրի հասանելիություն[3]։ WASH հապավումը լայնորեն օգտագործվում է հասարակական կազմակերպությունների և օգնություն տրամադրող կազմակերպությունների կողմից զարգացող երկրներում։
WASH-ի անբավարարության հետ կապված հիվանդությունների բեռը և վնասվածքները մանրամասն ուսումնասիրվել են։ WASH ծառայությունների բացակայության հետ սովորաբար կապված հիվանդություններն ու վիճակները ներառում են փորլուծությունը, թերսնուցումը, աճի դանդաղումը, ինչպես նաև անտեսված արևադարձային հիվանդությունները[4]։ Կանանց համար գոյություն ունեն նաև առողջության լրացուցիչ վտանգներ, օրինակ՝ հղիության և ծննդաբերության ընթացքում կամ դաշտանային հիգիենայի կառավարման հետ կապված[5]։ Քրոնիկական փորլուծությունը կարող է երկարաժամկետ բացասական ազդեցություն ունենալ երեխաների ինչպես ֆիզիկական, այնպես էլ մտավոր զարգացման վրա[6]։ Այնուամենայնիվ, WASH ծառայությունների բարելավված հասանելիությունից բխող առողջապահական արդյունքների վերաբերյալ ճշգրիտ գիտական ապացույցներ հավաքելը դժվար է՝ մի շարք բարդացնող գործոնների պատճառով։ Հետազոտողները նշում են տեխնոլոգիական արդյունավետության ավելի երկարաժամկետ ուսումնասիրությունների, սանիտարական միջամտությունների առավել մանրամասն վերլուծության և բազմաթիվ միջամտությունների համակցված ազդեցության ուսումնասիրության անհրաժեշտությունը՝ WASH-ի առողջապահական արդյունքներն ավելի լավ գնահատելու համար[7]։
WASH ծառայությունների հասանելիությունն անհրաժեշտ է ոչ միայն տնային տնտեսությունների մակարդակում, այլև ոչ բնակարանային միջավայրերում, ինչպիսիք են դպրոցները, առողջապահական հաստատությունները, աշխատավայրերը, բանտերը, ժամանակավոր օգտագործման վայրերը, ինչպես նաև տեղահանված բնակչության համար[8]։ Դպրոցներում ձեռքերի խմբային լվացման հարմարությունները կարող են բարելավել հիգիենան։ Դպրոցներում WASH հարմարությունների բացակայությունը հաճախ հանգեցնում է նրան, որ աղջիկ աշակերտները չեն հաճախում դպրոց, ինչի հետևանքով նվազում են նրանց կրթական ձեռքբերումները[9]։
Քաղաքային հետնախորշերում անվտանգ կառավարվող WASH ծառայությունների ապահովումը դժվար է։ WASH համակարգերը կարող են շարքից դուրս գալ տեղադրումից բավական կարճ ժամանակ անց, օրինակ՝ ջրաբաշխման համակարգերի արտահոսքի պատճառով։ Լրացուցիչ խնդիրներ են աղտոտված ջրային աղբյուրները և կլիմայի փոփոխության ազդեցությունը ջրային անվտանգության վրա։ WASH ծառայությունների ավելի հուսալի և արդար հասանելիության պլանավորման մոտեցումները ներառում են, օրինակ, WASH-ի ազգային ծրագրերի և մշտադիտարկման իրականացումը, կանանց հզորացումը[10] և WASH ծառայությունների կլիմայական դիմակայունության բարձրացումը։ Ջրի կառավարման համակարգերի հարմարվողական կարողությունը կարող է օգնել մեղմելու կլիմայական իրադարձությունների որոշ ազդեցություններ և բարձրացնելու կլիմայական դիմակայունությունը[1]: Տարբեր մակարդակներում գործող շահագրգիռ կողմերը՝ փոքր քաղաքային կոմունալ ծառայություններից մինչև ազգային կառավարություններ, պետք է հասանելիություն ունենան տարածաշրջանային կլիմայի և կլիմայի փոփոխության հետևանքով սպասվող փոփոխությունների վերաբերյալ հավաստի տեղեկատվությանը։
Բաղադրիչներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]WASH հասկացությունը միավորում է ջրամատակարարումի տարբեր կողմերը, այդ թվում՝ խմելու ջրի ծառայությունների հասանելիությունը, սանիտարիան և հիգիենան, քանի որ յուրաքանչյուր ոլորտում առկա թերությունների ազդեցությունները մեծապես համընկնում են։
Խմելու ջրի ծառայություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը և ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ը նշում են, որ խմելու ջրի անվտանգ ծառայությունն այն ծառայությունն է, որը գտնվում է հասանելի վայրում, հասանելի է անհրաժեշտության պահին և աղտոտված չէ[11]։ Բացի այդ, Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը և ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ը ջրի որակի մշտադիտարկման համար օգտագործում են «բարելավված ջրի աղբյուր» և «չբարելավված ջրի աղբյուր» եզրույթները։ «Բարելավված ջրի աղբյուր» եզրույթը վերաբերում է տարածքում խողովակաշարով մատակարարվող ջրին։ Օրինակներ են օգտագործողի բնակարանի, հողամասի կամ բակի ներսում գտնվող կենցաղային ջրամատակարարման խողովակաշարային միացումը և խմելու ջրի այլ բարելավված աղբյուրները, ինչպիսիք են հանրային ծորակները կամ փողոցային ջրասյուները, խողովակային ջրհորները կամ հորատանցքերը, պաշտպանված փորված ջրհորները, պաշտպանված աղբյուրները և անձրևաջրերի հավաքումը[12]։
Խմելու ջրի հասանելիությունը ներառված է Կայուն զարգացման նպատակ 6-ի 6.1 թիրախում, որտեղ նշվում է․ «Մինչև 2030 թվականը բոլորի համար ապահովել անվտանգ և մատչելի խմելու ջրի համընդհանուր և հավասար հասանելիություն»[13]: Այս թիրախն ունի մեկ ցուցանիշ՝ 6.1.1 ցուցանիշը, որը սահմանվում է որպես «անվտանգ կառավարվող խմելու ջրի ծառայություններից օգտվող բնակչության մասնաբաժինը»[14]: 2017 թվականին 844 միլիոն մարդ դեռևս զրկված էր նույնիսկ խմելու ջրի հիմնական ծառայությունից։[3] 2019 թվականին հաղորդվել է, որ 435 միլիոն մարդ խմելու ջրի համար օգտվում էր չբարելավված աղբյուրներից, իսկ 144 միլիոն մարդ դեռևս օգտագործում էր մակերևութային ջրեր, օրինակ՝ լճերի և գետակների ջուրը[15]:
Խմելու ջուրը կարող է ստացվել հետևյալ ջրային աղբյուրներից՝ մակերևութային ջրերից, ստորերկրյա ջրերից կամ անձրևաջրերից՝ յուրաքանչյուր դեպքում հավաքումից, մաքրումից և բաշխումից հետո։ Աղազերծված ծովի ջուրը խմելու ջրի մեկ այլ հնարավոր աղբյուր է։
Անվտանգ, հուսալի և կենցաղային ջրամատակարարման հասանելիություն չունեցող մարդկանց ջրային անվտանգությունը տարվա որոշ ժամանակահատվածներում ավելի ցածր է՝ ջրի քանակի կամ որակի պարբերական փոփոխությունների պատճառով[16][17]: Օրինակ՝ երբ բնակավայրում ջրամատակարարումը հասանելի չէ, խմելու ջրի որակը օգտագործման վայրում կարող է շատ ավելի վատ լինել, քան ջրի հավաքման վայրում։ Այդ պատճառով կարևոր են տնային տնտեսությունների՝ հիգիենայի, պահպանման և մշակման ճիշտ գործելակերպերը։ Եղանակը, ջրի աղբյուրը և կառավարումը փոխազդում են միմյանց հետ, և այդ փոխազդեցությունն իր հերթին ազդում է խմելու ջրի անվտանգության վրա[18]:
Ստորերկրյա ջրեր
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ստորերկրյա ջրերը քաղցրահամ ջրի կարևոր աղբյուր են, հատկապես չորային շրջաններում, որտեղ մակերևութային ջրերի հասանելիությունը սահմանափակ է։[19] Ամբողջ աշխարհում օգտագործվող ջրի ավելի քան մեկ երրորդը ստացվում է ստորգետնյա աղբյուրներից։ Միջին լայնությունների չորային և կիսաչորային շրջաններում, որտեղ գետերից և ջրամբարներից մակերևութային ջրի բավարար մատակարարում չկա, ստորերկրյա ջրերը կարևոր են համաշխարհային էկոլոգիական համակարգերի պահպանման և հասարակության՝ խմելու ջրի ու սննդի արտադրության պահանջները բավարարելու համար։ Բնակչության աճին զուգահեռ ստորերկրյա ջրերի պահանջարկը արագորեն մեծանում է, մինչդեռ կլիմայի փոփոխությունը լրացուցիչ ճնշում է գործադրում ջրային ռեսուրսների վրա և մեծացնում ուժեղ երաշտների առաջացման հավանականությունը[19]:
Ստորերկրյա ջրային ռեսուրսների վրա մարդածին ազդեցությունները հիմնականում պայմանավորված են ստորերկրյա ջրերի մղմամբ, ինչպես նաև ոռոգումի և հողօգտագործման փոփոխությունների անուղղակի ազդեցություններով[19]:
Ստորերկրյա ջրերը կենտրոնական դեր ունեն Աֆրիկա Սահարայից հարավ ջրամատակարարման և կենսապահովման միջոցների պահպանման գործում[20]: Որոշ դեպքերում ստորերկրյա ջրերը նախկինում չօգտագործված լրացուցիչ ջրային աղբյուր են[17]:
Աֆրիկայում՝ Սահարայից հարավ, ստորերկրյա ջրերից կախվածությունը մեծանում է, քանի որ զարգացման ծրագրերը ձգտում են բարելավել ջրի հասանելիությունը և ամրապնդել կլիմայի փոփոխության նկատմամբ դիմակայունությունը[21]: Ավելի ցածր եկամուտ ունեցող շրջաններում ստորերկրյա ջրամատակարարման համակարգերը սովորաբար տեղադրվում են առանց ջրի որակի բարելավման ենթակառուցվածքների կամ ծառայությունների։ Այս գործելակերպը հիմնված է այն ենթադրության վրա, որ չմշակված ստորերկրյա ջրերը սովորաբար խմելու համար պիտանի են՝ մակերևութային ջրերի համեմատ իրենց հարաբերական մանրէաբանական անվտանգության պատճառով, սակայն հիմնականում անտեսվում են ջրի քիմիական կազմի հետ կապված վտանգները։[21] Խմելու համար օգտագործվող ստորերկրյա ջրային աղբյուրներում քիմիական աղտոտիչները լայնորեն տարածված են, սակայն կանոնավոր կերպով չեն մշտադիտարկվում։ Առաջնահերթ դիտարկվող չափանիշների օրինակներ են ֆտորիդը, մկնդեղը, նիտրատը և աղիությունը[21]:
Սանիտարական ծառայություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Սանիտարական համակարգերը բաժանվում են մի քանի տեսակների։ Սանիտարական ծառայությունների աստիճանակարգը ներառում է՝ ամենացածրից մինչև ամենաբարձրը՝ բաց տարածքում կղազատում, չբարելավված, սահմանափակ, հիմնական և անվտանգ կառավարվող ծառայություններ[22]: Տարբերակվում են երկու կամ ավելի տնային տնտեսությունների միջև համատեղ օգտագործվող սանիտարական հարմարությունները՝ «սահմանափակ ծառայություն», և չհամատեղվող հարմարությունները՝ «հիմնական ծառայություն»։ Բարելավված սանիտարական հարմարություններ են համարվում այն հարմարությունները, որոնք նախատեսված են արտաթորանքը մարդու հետ շփումից հիգիենիկորեն մեկուսացնելու համար[22]:
Զուգարանների դեպքում բարելավված սանիտարիան ներառում է զուգարանների հետևյալ տեսակները՝ ջրալվացվող զուգարան, խողովակաշարային կոյուղային համակարգին միացված զուգարաններ, սեպտիկ համակարգեր, ջուր լցնելու միջոցով լվացվող փոսային արտաքնոցներ, սալով փոսային արտաքնոցներ, օդափոխվող բարելավված փոսային արտաքնոցներ և կոմպոստացնող զուգարաններ։[23]
Սանիտարական ծառայությունների հասանելիությունը ներառված է Կայուն զարգացման նպատակ 6-ի 6.2 թիրախում, որը սահմանում է․ «Մինչև 2030 թվականը բոլորի համար ապահովել բավարար և հավասար սանիտարիայի և հիգիենայի հասանելիություն և վերջ դնել բաց տարածքում կղազատումին՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով կանանց, աղջիկների և խոցելի իրավիճակներում գտնվող անձանց կարիքներին»[24]: Այս թիրախն ունի մեկ ցուցանիշ՝ 6.2.1 ցուցանիշը, որը սահմանվում է որպես «ա) անվտանգ կառավարվող սանիտարական ծառայություններից և բ) օճառով ու ջրով ձեռքերը լվանալու հարմարությունից օգտվող բնակչության մասնաբաժինը»։[24]
2017 թվականին 4,5 միլիարդ մարդ տանը չուներ այնպիսի զուգարան, որը կարող էր անվտանգ կերպով կառավարել թափոնները՝ չնայած վերջին տասնամյակներում սանիտարական ծառայությունների հասանելիության բարելավմանը[25]: Մոտ 600 միլիոն մարդ զուգարանը կամ արտաքնոցը համատեղ օգտագործում էր այլ տնային տնտեսությունների հետ, իսկ 892 միլիոն մարդ զբաղվում էր բաց տարածքում կղազատումով[25]:
Կան բազմաթիվ խոչընդոտներ, որոնք դժվարացնում են բոլորի համար սանիտարիայի ապահովումը։ Դրանք ներառում են սոցիալական, ինստիտուցիոնալ, տեխնիկական և բնապահպանական խնդիրներ[26]: Հետևաբար, սանիտարական ծառայությունների հասանելիության ապահովման խնդիրը չի կարող լուծվել միայն տեխնոլոգիաների վրա կենտրոնանալով։ Փոխարենը անհրաժեշտ է համապարփակ մոտեցում, որը ներառում է պլանավորում, տնտեսական հնարավորությունների օգտագործում, օրինակ՝ արտաթորանքի վերօգտագործումից, ինչպես նաև վարքագծի փոփոխման միջամտություններ[27][28]:
Կղանքային նստվածքի կառավարում և սանիտարական աշխատողներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Սանիտարական ծառայությունները լիարժեք չէին լինի առանց կղանքային նստվածքի անվտանգ կառավարման, որը ներառում է կղանքային նստվածքի պահպանումը, հավաքումը, տեղափոխումը, մշակումը և անվտանգ վերջնական օգտագործումը կամ հեռացումը[29]: Կղանքային նստվածքը լայն իմաստով այն նյութն է, որը կուտակվում է տեղային սանիտարիայի համակարգերում, օրինակ՝ փոսային արտաքնոցներում, սեպտիկ բաքերում և տարաների վրա հիմնված լուծումներում, և որը, մասնավորապես, չի տեղափոխվում կոյուղային համակարգով[29]: Սանիտարական աշխատողներն այն մարդիկ են, որոնք անհրաժեշտ են սանիտարիայի շղթայի ցանկացած փուլում սանիտարական տեխնոլոգիաները մաքրելու, պահպանելու, գործարկելու կամ դատարկելու համար[30]:
Հիգիենա
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Հիգիենան լայն հասկացություն է։ «Հիգիենան վերաբերում է այն պայմաններին և գործելակերպերին, որոնք օգնում են պահպանել առողջությունը և կանխել հիվանդությունների տարածումը»[31]: Հիգիենան կարող է ներառել բազմաթիվ վարքագծեր, այդ թվում՝ ձեռքերի լվացումը, դաշտանային հիգիենան և սննդային հիգիենան[22]: WASH-ի համատեքստում օճառով և ջրով ձեռքերի լվացումը բոլոր միջավայրերում համարվում է առաջնահերթություն և ընտրվել է որպես հիգիենայի հասանելիության ազգային ու համաշխարհային մշտադիտարկման ցուցանիշ։ «Հիմնական հիգիենայի հարմարություններ» են համարվում այն վայրերը, որտեղ մարդկանց տարածքում հասանելի է օճառով և ջրով ձեռքերը լվանալու հարմարություն[22]: Ձեռքերի լվացման հարմարությունները կարող են բաղկացած լինել ծորակային ջրով լվացարանից, ծորակով դույլերից, ոտնակով թեքվող տարաներից և շարժական ավազաններից[22]:
Կայուն զարգացման նպատակ 6-ի համատեքստում հիգիենան ներառված է 6.2 թիրախի ցուցանիշում՝ «[...] բ) օճառով և ջրով ձեռքերը լվանալու հարմարությունից օգտվող բնակչության մասնաբաժինը»[13];
2017 թվականին համաշխարհային իրավիճակը նկարագրվել է հետևյալ կերպ․ ցածր եկամուտ ունեցող երկրներում միայն յուրաքանչյուր չորրորդ մարդն էր տանը օճառով և ջրով ձեռքերը լվանալու հարմարություն ունենում, իսկ Սահարայից հարավ գտնվող Աֆրիկայում նման հարմարություններ ուներ բնակչության ընդամենը 14%-ը[3]: Ամբողջ աշխարհում առնվազն 500 միլիոն կին և աղջիկ չունի դաշտանային հիգիենայի կառավարման համար բավարար, անվտանգ և մասնավոր հարմարություններ[32]:
Աշխարհի բնակչության մոտավորապես 40%-ը տանը չունի օճառով և ջրով ձեռքերը լվանալու հիմնական հարմարություններ[33]:
Նպատակներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]WASH ծառայությունների հասանելիության ապահովման նպատակներից են հանրային առողջության բարելավումը, սանիտարական պայմանների միջոցով մարդկային արժանապատվության ապահովումը, ջրի և սանիտարական պայմանների մարդու իրավունքի իրականացումը, կանանց՝ խմելու ջուր հավաքելու բեռի նվազեցումը, կանանց նկատմամբ բռնության վտանգների նվազեցումը, դպրոցներում և առողջապահական հաստատություններում կրթական ու առողջապահական արդյունքների բարելավումը և ջրի աղտոտման նվազեցումը։ WASH ծառայությունների հասանելիությունը նաև ջրային անվտանգություն ապահովելու կարևոր բաղադրիչ է[1]։
WASH ծառայությունների հասանելիության բարելավումը կարող է նպաստել առողջության, կյանքի սպասվող տևողության, աշակերտների ուսումնառության արդյունքների, գենդերային հավասարության և միջազգային զարգացման այլ կարևոր ոլորտների բարելավմանը[34]։ Այն կարող է նաև նպաստել աղքատության նվազեցմանը և սոցիալ-տնտեսական զարգացմանը[6]։
WASH ծառայությունների բացակայության առողջապահական հետևանքները
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Առողջության վրա ազդեցությունների կատեգորիաներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Անվտանգ սանիտարական համակարգերի բացակայությամբ պայմանավորված առողջապահական ազդեցությունները բաժանվում են երեք կատեգորիայի[36]։
- Ուղղակի ազդեցություն՝ վարակներ։ Ուղղակի ազդեցությունների շարքում են ֆեկալ-օրալ վարակները՝ ֆեկալ-օրալ փոխանցման ճանապարհով, հելմինթոզները և միջատներով փոխանցվող հիվանդությունները։ Տե՛ս նաև ջրով փոխանցվող հիվանդությունները, որոնք կարող են աղտոտել խմելու ջուրը։ Օրինակ՝ մաքուր ջրի և պատշաճ սանիտարական պայմանների բացակայության դեպքում խմելու ջուրը կարող է աղտոտվել կղանքով և նորածինների շրջանում առաջացնել կյանքին սպառնացող փորլուծություն։
- Հետվարակային հետևանքներ՝ նախորդ վարակի հետևանքով առաջացած վիճակներ։ Դրանց շարքում են աճի դանդաղումը կամ աճի խանգարումը, աճի դանդաղման հետևանքները՝ դժվարացած ծննդաբերությունը և ծննդյան ցածր քաշը, ճանաչողական գործառույթների խանգարումները, թոքաբորբը՝ կապված թերսնված երեխաների կրկնվող փորլուծության հետ, և սակավարյունությունը՝ կապված անկիլոստոմային վարակների հետ։
- Ընդհանուր բարեկեցություն։ Այն ներառում է անհանգստությունը, սեռական բռնությունը և դրա հետևանքները, ծննդաբերության անբարենպաստ ելքերը, ինչպես նաև երկարաժամկետ խնդիրները, ինչպիսիք են դպրոցից բացակայելը, աղքատությունը, տնտեսական արտադրողականության անկումը և հակամանրէային կայունությունը[36]։
WASH-ով պայմանավորված հիվանդություններ և վնասվածքների բեռ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը ուսումնասիրել է, թե ամբողջ աշխարհում մահերի և հիվանդությունների որ մասն է հնարավոր վերագրել WASH անբավարար ծառայություններին։ Վերլուծության ընթացքում կազմակերպությունը կենտրոնացել է առողջական չորս հետևանքների վրա՝ փորլուծություն, սուր շնչառական վարակներ, թերսնուցում և հողի միջոցով փոխանցվող հելմինթոզներ[37]։ Այս առողջական հետևանքները ներառված են նաև Կայուն զարգացման նպատակ 3-ի՝ «Առողջություն և բարեկեցություն» նպատակի իրականացման ցուցանիշների շարքում։ 3.9.2 ցուցանիշը վերաբերում է «անվտանգ ջրի, անբավարար սանիտարական պայմանների և հիգիենայի բացակայության հետևանքով մահացության մակարդակին»։
2023 թվականին ԱՀԿ-ն ամփոփեց առկա տվյալները հետևյալ հիմնական եզրակացությամբ. «2019 թվականին անվտանգ WASH ծառայությունների օգտագործումը կարող էր կանխել առնվազն 1,4 միլիոն մարդու մահ և չորս առողջական հետևանքներով պայմանավորված 74 միլիոն հաշմանդամությամբ ճշգրտված կյանքի տարիների՝ DALY-ների կորուստ։ Սա կազմում է ամբողջ աշխարհում բոլոր մահերի 2,5%-ը և բոլոր DALY-ների 2,9%-ը»[37]։ Ուսումնասիրված չորս առողջական հետևանքներից ամենաուժեղ կապը գրանցվել է փորլուծային հիվանդությունների դեպքում, որոնք ունեցել են «վերագրելի հիվանդությունների բեռի» ամենաբարձր ցուցանիշը։ WASH ծառայությունների բացակայության հետ կապված է եղել փորլուծային հիվանդություններից ավելի քան մեկ միլիոն մահ և 55 միլիոն DALY։ Այդ մահերից 564 000-ը կապված է եղել հատկապես անապահով սանիտարական պայմանների հետ։
Սուր շնչառական վարակները 2019 թվականին WASH-ով պայմանավորված հիվանդությունների բեռի երկրորդ խոշոր պատճառն էին, որին հաջորդում էին թերսնուցումը և հողի միջոցով փոխանցվող հելմինթոզները։ Վերջինները համեմատաբար մեծ թվով մահերի չեն հանգեցնում, սակայն ամբողջությամբ կապված են անապահով WASH պայմանների հետ։ Դրանց «բնակչությանը վերագրելի բաժինը» գնահատվում է 100%[37]։
WASH-ի բացակայության և հիվանդությունների բեռի միջև կապը հիմնականում պայմանավորված է աղքատությամբ և զարգացող երկրներում ծառայությունների անբավարար հասանելիությամբ։ «WASH-ով պայմանավորված մահացության մակարդակը ցածր եկամուտ ունեցող, միջինից ցածր եկամուտ ունեցող, միջինից բարձր եկամուտ ունեցող և բարձր եկամուտ ունեցող երկրներում կազմել է համապատասխանաբար 42, 30, 4,4 և 3,7 մահ՝ յուրաքանչյուր 100 000 բնակչի հաշվով»[37]։ Առավել տուժած տարածքները գտնվում են ԱՀԿ-ի Աֆրիկայի և Հարավարևելյան Ասիայի տարածաշրջաններում։ Այստեղ փորլուծային հիվանդությունների բեռի 66-ից 76%-ը հնարավոր կլիներ կանխել, եթե ապահովվեր անվտանգ WASH ծառայությունների հասանելիությունը[37]։
Սանիտարական պայմանների բացակայությամբ պայմանավորված հիվանդությունների մեծ մասն անմիջականորեն կապված է աղքատության հետ։ Օրինակ՝ բացօթյա կղազատումը, որը «սանիտարական պայմանների բացակայության» ամենածայրահեղ ձևն է, տարբեր հիվանդությունների, հատկապես փորլուծության և աղիքային որդերով վարակների առաջացման հիմնական գործոններից է[38][39]։
ԱՀԿ-ի ավելի վաղ զեկույցում, որը վերլուծել էր մինչև 2016 թվականը հավաքված տվյալները, արձանագրվել էին ավելի բարձր ցուցանիշներ։ «WASH-ով պայմանավորված հիվանդությունների բեռը կազմում է համաշխարհային մահերի 3,3%-ը և համաշխարհային DALY-ների 4,6%-ը։ Մինչև հինգ տարեկան երեխաների շրջանում WASH-ով պայմանավորված մահերը կազմում են մահերի 13%-ը և DALY-ների 12%-ը։ Համապատասխան WASH պայմանների առկայության դեպքում 2016 թվականին ամբողջ աշխարհում հնարավոր կլիներ կանխել 1,9 միլիոն մահ և 123 միլիոն հաշմանդամությամբ ճշգրտված կյանքի տարի»[40]։ 2002 թվականի մեկ այլ՝ ավելի վաղ ուսումնասիրությամբ գնահատվել էր նույնիսկ ավելի բարձր ցուցանիշ. տարեկան մինչև հինգ միլիոն մարդ մահանում է կանխարգելելի ջրով փոխանցվող հիվանդություններից[41]։ Մահացության և հիվանդացության գնահատականների փոփոխությունները մասամբ կարելի է բացատրել որոշ երկրներում WASH ծառայությունների հասանելիության բարելավման ուղղությամբ գրանցված առաջընթացով։ Օրինակ՝ ասիական մի շարք խոշոր երկրներ՝ Չինաստանը, Հնդկաստանը և Ինդոնեզիան, 2015-ից 2020 թվականներին կարողացել են իրենց երկրներում «անվտանգ կառավարվող սանիտարական ծառայությունների» ցուցանիշն ավելացնել ավելի քան 10 տոկոսային կետով[37]։
Հիվանդությունների ցանկ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Առնվազն հետևյալ տասներկու հիվանդություններն ավելի հավանական են դառնում, երբ WASH ծառայությունները բավարար չեն[40]։
- Փորլուծային հիվանդություններ
- Շնչառական վարակներ
- Հողի միջոցով փոխանցվող հելմինթային վարակներ
- Մալարիա
- Տրախոմա
- Շիստոսոմոզ
- Ավշային ֆիլարիոզ
- Օնխոցերկոզ
- Դենգե տենդ
- Ճապոնական էնցեֆալիտ
- Սպիտակուցաէներգետիկ թերսնուցում
- Ջրահեղձություն
Կան նաև այլ հիվանդություններ, որոնց առողջական անբարենպաստ հետևանքները հավանաբար կապված են անբավարար WASH պայմանների հետ, սակայն դեռևս քանակապես չեն գնահատվել։ Դրանցից են, օրինակ[40]։
- Արսենիկոզ
- Կմախքային ֆլյուորոզ
- Լեգիոնելոզ
- Լեպտոսպիրոզ
- Հեպատիտ A և հեպատիտ E
- Ցիանոբակտերիալ թունավոր նյութեր
- Կապարով թունավորում
- Քոս
- Ողնաշարի վնասվածքներ
- Պոլիոմիելիտ
- Նորածնային վիճակներ, տե՛ս նաև մանկական մահացություն, և մայրական առողջության հետ կապված հետևանքներ, օրինակ՝ մայրական մահացություն
- Այլ հիվանդություններ, օրինակ՝ անտեսված արևադարձային հիվանդությունների մեծ մասը
Փորլուծություն, թերսնուցում և աճի դանդաղում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Փորլուծությունը հիմնականում փոխանցվում է ֆեկալ-օրալ ուղիով։ 2011 թվականին վարակիչ փորլուծությունը հանգեցրել է մինչև հինգ տարեկան մոտ 700 000 երեխայի մահվան իսկ դպրոցական՝ 250 միլիոն կորստի[38][42]։ Սա համարժեք է օրական մոտ 2000 երեխայի մահվան[43]։ Փորլուծությամբ տառապող երեխաների մոտ թերքաշության հավանականությունն ավելի մեծ է՝ աճի դանդաղման հետևանքով[44][45]։ Դա նրանց ավելի խոցելի է դարձնում այլ հիվանդությունների, օրինակ՝ սուր շնչառական վարակների և մալարիայի նկատմամբ։ Քրոնիկական փորլուծությունը կարող է բացասաբար ազդել երեխայի ֆիզիկական և ճանաչողական զարգացման վրա[6]։
Բազմաթիվ ուսումնասիրություններ ցույց են տվել, որ խմելու ջրի և սանիտարական պայմանների բարելավումը նվազեցնում է փորլուծության վտանգը[46]։ Այդպիսի բարելավումները կարող են ներառել, օրինակ, ջրի զտիչների օգտագործումը, բարձրորակ խողովակաշարային խմելու ջրի ապահովումը և կոյուղու միացումների ստեղծումը[46]։ Փորլուծությունը հնարավոր է կանխել, իսկ տարեկան 525 000 երեխայի կյանք՝ փրկել, ըստ 2017 թվականի գնահատականի, բարելավված սանիտարական պայմանների, մաքուր խմելու ջրի և օճառով ձեռքերի լվացման միջոցով[47]։ 2008 թվականին նույն ցուցանիշը գնահատվել էր 1,5 միլիոն երեխա[48]։
Անապահով ջրի, սանիտարական պայմանների և հիգիենիկ գործելակերպերի հետևանքով առաջացած թերսնուցման հետ կապված ուղղակի և անուղղակի մահերի ընդհանուր թիվը Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը 2008 թվականին գնահատել էր տարեկան 860 000՝ մինչև հինգ տարեկան երեխաների շրջանում[49]։ Թերսնուցման և վարակիչ հիվանդությունների միջև բազմաթիվ փոխկախվածությունների պատճառով շատ դժվար է քանակապես գնահատել թերսնուցման այն բաժինը, որը պայմանավորված է վարակիչ հիվանդություններով, իսկ վերջիններս՝ անապահով WASH գործելակերպերով։ Փորձագիտական գնահատումների և գրականության ուսումնասիրության հիման վրա ԱՀԿ-ի հետազոտողները եզրակացրել են, որ մինչև հինգ տարեկան երեխաների թերսնուցման դեպքերի մոտ կեսը, որը հաճախ հանգեցնում է աճի դանդաղման, կապված է անապահով ջրի, անբավարար սանիտարական պայմանների կամ ոչ բավարար հիգիենայի հետևանքով առաջացած կրկնվող փորլուծության կամ աղիքային որդերով վարակման հետ[49]։
Անտեսված արևադարձային հիվանդություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ջրի, սանիտարական պայմանների և հիգիենայի ոլորտում իրականացվող միջամտությունները նպաստում են բազմաթիվ անտեսված արևադարձային հիվանդությունների կանխարգելմանը, օրինակ՝ հողի միջոցով փոխանցվող հելմինթոզների[50]։ Ամբողջ աշխարհում մոտ երկու միլիարդ մարդ վարակված է հողի միջոցով փոխանցվող հելմինթներով[51]։ Աղիքային որդերով վարակման այս տեսակը փոխանցվում է կղանքի մեջ գտնվող որդերի ձվերի միջոցով, որոնք իրենց հերթին աղտոտում են հողն այն տարածքներում, որտեղ սանիտարական պայմանները վատ են[52]։ Անտեսված արևադարձային հիվանդությունների և WASH-ի համատեղ մոտեցումը օգտակար է ինչպես երկու ոլորտների, այնպես էլ այն համայնքների համար, որոնց նրանք ձգտում են ծառայել[53]։ Սա հատկապես վերաբերում է այն տարածքներին, որտեղ տարածված է մեկից ավելի անտեսված արևադարձային հիվանդություն[50]։
2015 թվականից Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը կիրառում է համաշխարհային ռազմավարություն և գործողությունների ծրագիր՝ WASH-ը հանրային առողջապահության այլ միջամտությունների հետ համատեղելու և անտեսված արևադարձային հիվանդությունների վերացումն արագացնելու նպատակով[54]։ Ծրագրի նպատակն էր մինչև 2020 թվականը որոշակի տարածաշրջաններում ուժեղացնել որոշ անտեսված արևադարձային հիվանդությունների վերահսկումը կամ վերացնել դրանք[55]։ Այն վերաբերում էր անտեսված արևադարձային հիվանդությունների ճանապարհային քարտեզի նպատակներին, որոնք ներառում էին, օրինակ, դրակունկուլոզի վերացումը մինչև 2015 թվականը և ֆրամբեզիայի վերացումը մինչև 2020 թվականը, տրախոմայի և ավշային ֆիլարիոզի՝ որպես հանրային առողջապահական խնդիրների վերացումը մինչև 2020 թվականը, ինչպես նաև դենգեի, շիստոսոմոզի և հողի միջոցով փոխանցվող հելմինթոզների վերահսկման ուժեղացումը[56]։ Ծրագիրը բաղկացած է չորս ռազմավարական նպատակից՝ WASH-ի և անտեսված արևադարձային հիվանդությունների դեմ համատեղ գործողությունների առավելությունների մասին իրազեկվածության բարձրացում, WASH-ի և անտեսված արևադարձային հիվանդությունների դեմ գործողությունների մշտադիտարկում՝ առաջընթացին հետևելու նպատակով, արդյունավետ WASH միջամտությունների իրականացման վերաբերյալ ապացույցների ամրապնդում, ինչպես նաև WASH-ի և անտեսված արևադարձային հիվանդությունների ծրագրերի պլանավորում, իրականացում և գնահատում՝ բոլոր շահագրգիռ կողմերի մասնակցությամբ[57]։
Կանանց համար լրացուցիչ առողջական վտանգներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]WASH ծառայությունների սահմանափակ հասանելիության պատճառով կանայք սովորաբար ենթարկվում են հիվանդությունների և առողջական խնդիրների ավելի մեծ վտանգի[58][59]։ Հղիության երրորդ եռամսյակում հղի կանայք լուրջ դժվարությունների են բախվում ջուր հավաքելու վայր գնալիս և այնտեղից վերադառնալիս։ Աղտոտված ջրի օգտագործումը, որը հանգեցնում է պտղի վարակման, ամբողջ աշխարհում հղիության ընթացքում կանանց մահերի 15%-ի պատճառն է[58]։ Դաշտանային հիգիենայի անբավարար կառավարման հետևանքով առաջացող հիվանդություններն ու առողջական խնդիրներն ավելի հավանական են դառնում, երբ մաքուր ջուրն ու զուգարանները հասանելի չեն[60]։ Բանգլադեշում և Հնդկաստանում կանայք դաշտանային արյունը ներծծելու համար օգտագործում են հին կտորներ, որոնք լվանում և կրկին օգտագործում են։ Մաքուր ջրի և հիգիենիկ պայմանների բացակայության դեպքում այդ կանանց մոտ կարող են առաջանալ դաշտանի հետ կապված կանխարգելելի առողջական խնդիրներ[60]։
Կլիմայի փոփոխության ազդեցությունը առողջական վտանգների վրա
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Կլիմայի համաշխարհային փոփոխությունը կարող է մեծացնել վերևում նշված որոշ վարակիչ հիվանդությունների առողջական վտանգները։ Տե՛ս ստորև՝ կլիմայի փոփոխության բացասական ազդեցությունները բաժինը[37]։
WASH միջամտությունների արդյունավետությունն առողջական արդյունքների վրա
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Գիտական գրականության մեջ բանավեճ կա ցածր և միջին եկամուտ ունեցող երկրներում WASH ծրագրերի իրականացման ազդեցության վերաբերյալ։ Բազմաթիվ ուսումնասիրություններ առողջական կարևոր արդյունքների վրա WASH ծրագրերի պատճառահետևանքային ազդեցության վերաբերյալ ցածրորակ ապացույցներ են ներկայացնում։ WASH միջամտությունների բնույթն այնպիսին է, որ բարձրորակ փորձարկումները, օրինակ՝ պատահականացված վերահսկվող փորձարկումները, թանկ են, դժվար և շատ դեպքերում՝ էթիկապես անընդունելի։ Հետևաբար նման ուսումնասիրություններում պատճառահետևանքային ազդեցության գնահատականները կարող են խեղաթյուրվել մնացորդային շփոթեցնող գործոնների պատճառով[61]։ WASH միջամտությունների կույր փորձարկումները ևս առաջացնում են էթիկական խնդիրներ, ինչպես նաև նոր տեխնոլոգիաների կամ վարքագծային փոփոխությունների ներդրման դժվարություններ՝ առանց մասնակիցների գիտակցության[62]։ Բացի այդ, գիտնականներն ընդգծում են տեխնոլոգիաների արդյունավետության վերաբերյալ ավելի երկարատև ուսումնասիրությունների, սանիտարական միջամտությունների ավելի խորքային վերլուծության և բազմաթիվ միջամտությունների համակցված ազդեցությունների ուսումնասիրության անհրաժեշտությունը՝ WASH-ի առողջական արդյունքները բավարար չափով գնահատելու համար[7]։
Բազմաթիվ գիտնականներ փորձել են ամփոփել WASH միջամտությունների վերաբերյալ բարձրորակ ուսումնասիրությունների սահմանափակ թվից ստացված ապացույցները։ Հիգիենիկ միջամտությունները, հատկապես ձեռքերի լվացման խրախուսմանն ուղղված միջամտությունները, կարծես հատկապես արդյունավետ են հիվանդացությունը նվազեցնելու հարցում։ Գրականության մետավերլուծությունը ցույց է տվել, որ ձեռքերի լվացմանն ուղղված միջամտությունները մոտ 40%-ով նվազեցրել են փորլուծության հարաբերական վտանգը[63][62]։ Նմանապես, ձեռքերի լվացման խրախուսումը կապված է եղել հիվանդացության 47% նվազման հետ։ Սակայն WASH վարքագծային միջամտությունների ուսումնասիրությունների խնդիրներից մեկն այն է, որ հնարավոր չէ ապահովել միջամտության պահանջների ամբողջական պահպանումը, հատկապես այն դեպքում, երբ ուսումնասիրությունները հիմնվում են հիվանդացության մակարդակի ինքնուրույն հաղորդման վրա։ Դա հետազոտողներին թույլ չի տալիս հաստատել նվազած հիվանդացության և միջամտության միջև պատճառահետևանքային կապը։ Օրինակ՝ հետազոտողները կարող են եզրակացնել, որ համայնքներում ձեռքերի լվացման վերաբերյալ կրթությունը արդյունավետ է հիվանդացությունը նվազեցնելու համար, սակայն չեն կարող միանշանակ եզրակացնել, որ հենց ձեռքերի լվացումն է նվազեցնում հիվանդացությունը[62]։ Օգտագործման վայրում ջրամատակարարման և ջրի որակի բարելավման միջամտությունները ևս ցույց են տալիս ձեռքերի լվացմանը նման արդյունավետություն։ Նորածինների շրջանում հիվանդությունների ավելի մեծ նվազում է արձանագրվել հատկապես այն ծրագրերում, որոնք ներառել են ջրի անվտանգ պահպանման տարաների տրամադրում[7]։
Ջրի որակի բարելավման որոշ նախագծեր կարող են պաշտպանիչ ազդեցություն ունենալ հիվանդացության և մահացության վրա։ Հնդկաստանում անցկացված պատահականացված վերահսկվող փորձարկումը ցույց է տվել, որ ջրի որակը բարելավելու նպատակով քլորի հաբեր տրամադրելը հետազոտված բնակչության շրջանում 75%-ով նվազեցրել է խոլերայի դեպքերը[64]։ Միացյալ Նահանգների պատմական տվյալների վրա հիմնված քվազիպատահականացված ուսումնասիրությունը ևս ցույց է տվել, որ խոշոր քաղաքներում մաքուր ջրի տեխնոլոգիաների ներդրումը պատասխանատու է եղել ընդհանուր մահացության նվազման գրեթե կեսի և մանկական մահացության նվազման ավելի քան երեք քառորդի համար[65]։ Տնային պայմաններում օգտագործման համար քլոր պարունակող նյութերի կամ ջրի այլ ախտահանիչների բաշխումը կարող է նվազեցնել փորլուծության դեպքերը[66]։ Սակայն ջրի որակի բարելավման միջամտությունների վերաբերյալ ուսումնասիրությունների մեծ մասը տուժում է մնացորդային շփոթեցնող գործոններից կամ ուսումնասիրվող մեխանիզմի նկատմամբ ցածր հետևողականությունից։ Օրինակ՝ Նեպալում անցկացված ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ ծրագրում ընդգրկված տնային տնտեսությունների շրջանում ջուրը մաքրելու նպատակով քլորի հաբեր կամ քլորի լուծույթ օգտագործելու պահանջների պահպանումը կազմել է ընդամենը 18,5%[64]։ 2008 թվականին Գվինեա Բիսաուում ջրհորների քլորացման ծրագրի վերաբերյալ ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ ընտանիքները ծրագրի պատճառով դադարել էին իրենց տներում ջուրը մշակել, ինչի հետևանքով մեծացել էր խոլերայով վարակվելու վտանգը։ Եզրակացվել է, որ ջրհորների քլորացումը՝ առանց պատշաճ իրազեկման և կրթության, ստեղծել է անվտանգության կեղծ զգացում[64]։
Միայն սանիտարական միջամտությունների առողջական ազդեցությունների վերաբերյալ ուսումնասիրությունները հազվադեպ են[63]։ Երբ ուսումնասիրությունները գնահատում են սանիտարական միջոցառումները, դրանք հիմնականում ներառված են լինում տարբեր միջամտությունների փաթեթի մեջ[62]։ Սանիտարական միջամտությունների վերաբերյալ սահմանափակ թվով ուսումնասիրությունների համակցված վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ սանիտարական պայմանների բարելավումը պաշտպանիչ ազդեցություն ունի առողջության վրա[67][63]։ ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ի կողմից ֆինանսավորված սանիտարական միջամտությունը, որը ներառված էր ավելի լայն WASH ծրագրի մեջ, ևս պաշտպանիչ ազդեցություն է ունեցել մինչև հինգ տարեկան երեխաների փորլուծության դեպքերի վրա, սակայն չի ազդել տնային տնտեսությունների ընդհանուր փորլուծության ցուցանիշի վրա[68]։
WASH ծառայությունների բացակայության գենդերային կողմեր
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]WASH պատշաճ ծառայությունների բացակայությունը հատկապես մեծ ծանրաբեռնվածություն է ստեղծում կանանց և աղջիկների համար[10][69]։ Ջրի և սանիտարական ծառայությունների անբավարար հասանելիությունը կանանց և աղջիկների վրա ազդում է մի քանի ձևով։ Որոշ մշակույթներում գործող սոցիալական նորմերի համաձայն՝ նրանք համարվում են տնային տնտեսության համար ջուր հավաքող և այն տնօրինող հիմնական անձինք։ Բացի այդ, կանայք և աղջիկները դժվարությամբ են կարողանում միզել դրսում, կեղտոտ խցիկից դուրս կամ այնպիսի վայրերում, որտեղ մոտակայքում զուգարաններ չկան։ Նրանց վրա ազդում են նաև դաշտանի հետևանքները, որը սկսվում է սեռական հասունացման շրջանում։ Այս ազդեցությունների շարքում են աշխատաշուկայում և համայնքային գործունեության մեջ ցածր մասնակցությունը, կենսաբժշկական անբարենպաստ հետևանքները, հոգեսոցիալական սթրեսը և կրթական վատ արդյունքները[69]։ Ջրի և սանիտարական պայմանների անապահովության հետ կապված առողջական և սոցիալական ծախսերը հաճախ ավելի մեծ են կանանց և աղջիկների, քան տղամարդկանց և տղաների համար։ Դրանք ներառում են ջրի հետ կապված հիվանդությունների նկատմամբ ավելի մեծ խոցելիությունը, խտրական բնույթի տաբուները և չիրացված տնտեսական արտադրողականությունը[10]։
Ջուր հավաքելու համար անհրաժեշտ ժամանակ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Հասանելի, բավարար, մաքուր և մատչելի ջրամատակարարման բացակայությունը հատկապես բացասաբար է ազդում զարգացող երկրների կանանց վրա[58]։ Ըստ գնահատականների՝ ամբողջ աշխարհում 263 միլիոն մարդ բարելավված ջրի աղբյուրից ջուր հավաքելու մեկ ուղևորության համար ծախսում է ավելի քան 30 րոպե[3]։ Սահարայից հարավ ընկած Աֆրիկայում կանայք և աղջիկները ջրով տարաները միջինում օրական երեք մղոն են տեղափոխում՝ տարեկան 40 միլիարդ ժամ ծախսելով ջուր հավաքելու վրա։ Սա ներառում է դեպի ջրի աղբյուրը քայլելը, հերթում սպասելը և հետ վերադառնալը[70]։ Ջուր հավաքելու համար ծախսվող ժամանակը կարող է խլվել կրթությունից, եկամուտ ստեղծող գործունեությունից, մշակութային և քաղաքական կյանքին մասնակցությունից, հանգստից և ժամանցից[71]։ Օրինակ՝ Նայրոբիի ցածր եկամուտ ունեցող թաղամասերում կանայք մոտ 44 ֆունտ կշռող ջրի տարաները տանում են իրենց տները՝ ջրին սպասելու և այն հավաքելու վրա ծախսելով մեկից մինչև մի քանի ժամ[72]։
Աշխարհի բազմաթիվ վայրերում ջուր հայթայթելն ու ապահովելը համարվում է «կանանց աշխատանք», ուստի գենդերը և ջրի հասանելիությունը սերտորեն փոխկապակցված են[73]։ Պակաս զարգացած երկրներում, որտեղ ջուր հավաքելը համարվում է տնային հիմնական պարտականություններից մեկը, ընտանիքի համար ջուր հավաքելն ու մատակարարելը շարունակում է հիմնականում կանանց պարտականությունը մնալ[73]։ Ջրի հետ կապված այս աշխատանքը նաև հիմնականում չվճարվող տնային աշխատանք է, որը հիմնված է պատրիարքական գենդերային նորմերի վրա և հաճախ կապված է այնպիսի տնային գործերի հետ, ինչպիսիք են լվացքը, կերակուր պատրաստելը և երեխաների խնամքը[74]։ Կանանց՝ որպես ջուր հավաքող հիմնական անձանց վրա հիմնվող տարածքները ներառում են Աֆրիկայի, Հարավային Ասիայի և Մերձավոր Արևելքի երկրները[74]։
Կանանց նկատմամբ բռնություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ջուր հավաքելու պարտականությունը սովորաբար կրում են կանայք և աղջիկները։ Դա հաճախ շատ ժամանակատար և ծանր աշխատանք է, որը կարող է նաև վտանգավոր լինել նրանց համար[75]։ Ջուր հավաքող կանայք և աղջիկները ճանապարհին կարող են ենթարկվել ֆիզիկական և սեռական բռնության՝ որպես կանանց նկատմամբ բռնության դրսևորումներ[76]։ Սա ներառում է հեռավոր վայրերից ջուր հավաքելիս բռնաբարության նկատմամբ խոցելիությունը, հավաքված ջրի քանակի պատճառով ընտանեկան բռնությունը և ջրի սահմանափակ պաշարների շուրջ առաջացող վեճերը[77]։ Օրինակ՝ Հնդկաստանում իրականացված ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ ջրի և սանիտարական ծառայություններից օգտվելիս կանայք սեռական բռնության ենթարկվելու ուժեղ վախ են զգացել[78]։ Ուգանդայում իրականացված համանման ուսումնասիրության ընթացքում կանայք հայտնել են, որ զուգարան գնալիս, հատկապես գիշերը, իրենց անվտանգության համար վտանգ են զգում[78]։
Մասնագիտությունների վերաբերյալ գենդերային նորմեր
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Գենդերային նորմերը կարող են բացասաբար ազդել տղամարդկանց և կանանց՝ ջրից օգտվելու հնարավորությունների վրա՝ գենդերով պայմանավորված վարքագծային ակնկալիքների պատճառով։ Օրինակ՝ երբ ջուր հավաքելը համարվում է կանանց պարտականություն, ջուր հավաքող տղամարդիկ կարող են խտրականության ենթարկվել, քանի որ կատարում են «կանացի» համարվող աշխատանք[79]։ Զարգացող երկրներում կանայք կարող են խուսափել ջրամատակարարման կազմակերպություններում աշխատելուց, քանի որ «սոցիալական նորմերը սահմանում են, որ դա նրանց համար ոչ հարմար աշխատանքային ոլորտ է կամ որ նրանք չեն կարող այն լավ կատարել»[80]։ Այնուամենայնիվ, Համաշխարհային բանկի՝ 2019 թվականին իրականացրած ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ վերջին տարիներին ջրային ոլորտի կին մասնագետների մասնաբաժինն աճել է[80]։
Բազմաթիվ հասարակություններում զուգարանները մաքրելու պարտականությունը դրվում է կանանց կամ երեխաների վրա, ինչը կարող է մեծացնել հիվանդությունների նկատմամբ նրանց խոցելիությունը[79]։
Ոչ տնային միջավայրերում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]WASH-ի ոչ տնային միջավայրերը ներառում են հետևյալ վեց տեսակները՝ դպրոցներ, առողջապահական հաստատություններ, աշխատավայրեր՝ ներառյալ բանտերը, ժամանակավոր օգտագործման վայրեր, զանգվածային հավաքներ և տեղահանված բնակչության բնակության վայրեր[8]։
Դպրոցներում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Տվյալներ ունեցող զարգացող երկրների տարրական դպրոցների կեսից ավելին չունի բավարար ջրամատակարարման հարմարություններ, իսկ գրեթե երկու երրորդը չունի բավարար սանիտարական պայմաններ[81]։ Նույնիսկ հարմարությունների առկայության դեպքում դրանք հաճախ վատ վիճակում են։ Ջրի հասանելիության բարելավման դեպքում երեխաները կարողանում են ավելի լիարժեք մասնակցել դպրոցական կյանքին[74]։
WASH հարմարությունների բացակայությունը կարող է խոչընդոտել աշակերտների, հատկապես աղջիկների՝ դպրոց հաճախելուն[9]։ Բազմաթիվ հասարակություններում դաշտանի հետ կապված խիստ մշակութային տաբուները, դպրոցներում դաշտանային հիգիենայի կառավարման ծառայությունների բացակայության հետ միասին, հանգեցնում են նրան, որ աղջիկները դաշտանի ընթացքում չեն հաճախում դպրոց[82]։
Զարգացող երկրների դպրոցներում ջրամատակարարման և սանիտարական հարմարությունների բացակայության կամ անբավարար պահպանման պատճառներից են միջոլորտային համագործակցության պակասը, դպրոցների, համայնքների և կառավարման տարբեր մակարդակների միջև համագործակցության բացակայությունը, ինչպես նաև առաջնորդության և հաշվետվողականության պակասը[83]։
Դպրոցներում WASH-ի բարելավման արդյունքները
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Դպրոցներում իրականացվող WASH-ը, որը երբեմն կոչվում է SWASH կամ WinS, զգալիորեն նվազեցնում է հիգիենայի հետ կապված հիվանդությունները, մեծացնում աշակերտների հաճախելիությունը և նպաստում արժանապատվության ու գենդերային հավասարության ապահովմանը[81]։ Դպրոցներում WASH-ը նպաստում է առողջ, անվտանգ և պաշտպանված դպրոցական միջավայրի ստեղծմանը։ Այն կարող է նաև օգնել, որ երեխաները դառնան իրենց ընտանիքներում և համայնքներում ջրի, սանիտարական պայմանների և հիգիենիկ գործելակերպերի բարելավման փոփոխությունների նախաձեռնողներ[81]։
Օրինակ՝ 2017 թվականին վերլուծվել են Զամբիայի ավելի քան 10 000 դպրոցների տվյալները։ Վերլուծությունը հաստատել է, որ դպրոցներում սանիտարական պայմանների բարելավումը կապված է եղել ընդունված աղջիկների և տղաների թվերի ավելի հավասար հարաբերակցության, ինչպես նաև դասարանը կրկնելու և դպրոցից դուրս մնալու ցուցանիշների նվազման հետ, հատկապես աղջիկների շրջանում[84]։
Դպրոցներում WASH-ի բարելավման մեթոդներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Դպրոցներում WASH ենթակառուցվածքների վիճակը բարելավելու քաղաքական միջոցներից են կրթության ոլորտի ուշադրության շրջանակի ընդլայնումը, որակի ապահովման համակարգված համակարգի ստեղծումը, ինչպես նաև ֆինանսական միջոցների խելամիտ բաշխումն ու օգտագործումը[83]։ Գործնական այլ առաջարկությունների շարքում են հստակ և համակարգված մոբիլիզացման ռազմավարության ստեղծումը, կրթության ոլորտին միջոլորտային գործընկերություններն ամրապնդելու հարցում աջակցելը, կրթության ոլորտի ներսում գործող շարունակական մշտադիտարկման համակարգի ստեղծումը, մանկավարժների վերապատրաստումը և դպրոցի ղեկավարության հետ համագործակցությունը[83]։
Զարգացման գործակալությունների կողմից ազգային, նահանգային և շրջանային մակարդակներում կառավարությանը տրամադրվող աջակցությունը նպաստում է դպրոցներում WASH-ի համար այնպիսի պայմանների աստիճանական ստեղծմանը, որոնք սովորաբար անվանվում են «նպաստավոր միջավայր»[85][86]։
Հաջողությունը կախված է նաև տեղական մակարդակի առաջնորդությունից և դպրոցի զարգացման հարցում դպրոցի շահագրգիռ կողմերի իրական ու համատեղ հանձնառությունից։ Սա վերաբերում է աշակերտներին և նրանց ներկայացուցչական ակումբներին, տնօրենին, ուսուցիչներին և ծնողներին։ Բացի այդ, իրենց անմիջական ազդեցության ոլորտում պետք է ներգրավվեն նաև այլ շահագրգիռ կողմեր, ինչպիսիք են համայնքի անդամները, համայնքային կազմակերպությունները, կրթության ոլորտի պաշտոնյաները և տեղական իշխանությունները[87][88]։
Ձեռքերի խմբային լվացում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Դպրոցներում ամենօրյա վերահսկվող խմբային ձեռքերի լվացումը հիգիենիկ ճիշտ սովորություններ ձևավորելու արդյունավետ ռազմավարություն է, որը կարող է երեխաների առողջության և կրթության համար դրական արդյունքներ ապահովել[89]։ Այն, օրինակ, ներդրվել է Ֆիլիպինների կրթության դեպարտամենտի «Առողջության պահպանման հիմնական ծրագիր» նախագծում[90]։ Այս ազգային ծրագրի հիմքում են տարին երկու անգամ իրականացվող զանգվածային ճիճվաթափումը, օճառով ձեռքերի ամենօրյա լվացումը և ֆտոր պարունակող ատամի մածուկով ամենօրյա ատամների մաքրումը։ Ծրագիրը հաջողությամբ իրականացվել է նաև Ինդոնեզիայում[91][92]։
Առողջապահական հաստատություններում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Բավարար ջրի, սանիտարական պայմանների և հիգիենայի ապահովումը առողջապահական հաստատություններում հիմնական առողջապահական ծառայությունների մատուցման կարևորագույն մասն է։ Առողջապահական հաստատություններում WASH-ը նպաստում է վարակիչ հիվանդությունների տարածման կանխմանը և պաշտպանում է ինչպես աշխատակիցներին, այնպես էլ հիվանդներին։ Զարգացող երկրների առողջապահական հաստատություններում WASH ծառայությունները ներկայում հաճախ անբավարար են[93]։
Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության համաձայն՝ ցածր և միջին եկամուտ ունեցող 54 երկրների 66 101 առողջապահական հաստատությունների տվյալները ցույց են տալիս, որ հաստատությունների 38%-ը չունի բարելավված ջրի աղբյուր, 19%-ը չունի բարելավված սանիտարական պայմաններ, իսկ 35%-ում հասանելի չեն ձեռքերը լվանալու համար անհրաժեշտ ջուրն ու օճառը։ WASH հիմնական հարմարությունների բացակայությունը սահմանափակում է սովորական ծառայություններ մատուցելու հնարավորությունը և խոչընդոտում վարակների կանխարգելմանն ու վերահսկմանը։ Առողջապահական հաստատություններում ջրամատակարարման ապահովման ամենացածր ցուցանիշը գրանցվել է Աֆրիկայում, որտեղ հաստատությունների 42%-ը տարածքում կամ մոտակայքում չունի բարելավված ջրի աղբյուր։ Սանիտարական ծառայությունների ապահովման ամենացածր ցուցանիշը գրանցվել է Ամերիկա աշխարհամասում, որտեղ առողջապահական հաստատությունների 43%-ը չունի համապատասխան ծառայություններ[93]։
2019 թվականին ԱՀԿ-ն գնահատել է, որ «յուրաքանչյուր չորս առողջապահական հաստատությունից մեկը չունի ջրամատակարարման հիմնական ծառայություններ, իսկ յուրաքանչյուր հինգերորդը չունի սանիտարական ծառայություններ, ինչն ազդում է համապատասխանաբար 2 միլիարդ և 1,5 միլիարդ մարդու վրա»։ Բացի այդ, գնահատվել է, որ «ցածր եկամուտ ունեցող երկրների առողջապահական հաստատություններում ջրամատակարարման ծառայությունների բացակայության հավանականությունն առնվազն երեք անգամ ավելի մեծ է, քան ավելի շատ ռեսուրսներ ունեցող միջավայրերի հաստատություններում»։ Ենթադրվում է, որ դա նպաստում է այն հանգամանքին, որ մայրական սեպսիսի տարածվածությունը զարգացող երկրներում երկու անգամ ավելի բարձր է, քան բարձր եկամուտ ունեցող երկրներում[94]։
Առողջապահական հաստատություններում WASH-ի ապահովման խոչընդոտների շարքում են ոչ ամբողջական չափորոշիչները, անբավարար մշտադիտարկումը, առանձին հիվանդությունների վրա կենտրոնացած բյուջետավորումը, լիազորություններից և ազդեցությունից զրկված աշխատուժը և WASH վատ ենթակառուցվածքները[94]։
Առողջապահական հաստատություններում WASH չափորոշիչների բարելավումը պետք է առաջնորդվի ազգային քաղաքականությամբ ու չափորոշիչներով, ինչպես նաև ծառայությունների բարելավման և պահպանման համար նախատեսված բյուջեով[93]։ Գոյություն ունեն մի շարք լուծումներ, որոնք կարող են զգալիորեն բարելավել ինչպես հիվանդների, այնպես էլ առողջապահական ծառայություններ մատուցողների առողջությունն ու անվտանգությունը[95][96]։
- Անվտանգ ջրի հասանելիություն ոչ միայն խմելու, այլև վիրաբուժական գործողությունների, ծննդաբերության, սննդի պատրաստման, լոգանքի և ցնցուղի համար։ Անհրաժեշտ է առողջապահական հաստատություններում բարելավել ջրի պոմպային համակարգերը։
- Առողջապահական անձնակազմի շրջանում պետք է ներդրվեն ձեռքերի լվացման բարելավված գործելակերպեր։ Դրա համար անհրաժեշտ են ձեռքերի լվացման գործող հարմարություններ առողջապահական հաստատությունների ռազմավարական սպասարկման կետերում, այսինքն՝ բուժօգնության մատուցման վայրերում և զուգարանների մոտ։
- Թափոնների կառավարման համակարգ։ Առողջապահական թափոնների պատշաճ կառավարումը, ինչպես նաև արտաթորանքի և կեղտաջրերի անվտանգ հեռացումը կարևոր նշանակություն ունեն հիվանդությունների տարածումը կանխելու համար։
- Հիվանդների, այցելուների և անձնակազմի շրջանում հիգիենայի խթանում։
- Անձնակազմի, հիվանդների և այցելուների համար բավարար թվով հասանելի ու մաքուր զուգարաններ՝ առանձնացված ըստ սեռի։
Առողջապահական հաստատություններում ձեռքերի լվացման և սանիտարական հարմարությունների հասանելիության բարելավումը զգալիորեն կնվազեցնի վարակների և մահացության ցուցանիշները, հատկապես մայրական և մանկական առողջության ոլորտներում[33]։
Բանտերում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Զարգացող երկրներում բանտերի շենքերը շատ հաճախ գերբնակեցված և վատթարացած վիճակում են[97]։ Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեի զեկույցում նշվում է. «Ազատությունից զրկող միջոցները ոչ մի դեպքում և ոչ մի հանգամանքներում չպետք է ավելի խիստ դարձվեն այնպիսի վերաբերմունքի կամ կալանքի նյութական պայմանների պատճառով, որոնք խաթարում են անձի արժանապատվությունն ու իրավունքները»[97]։ Բանտերի ջրամատակարարման համակարգերը և սանիտարական հարմարությունները հաճախ անբավարար են բանտարկյալների կարիքները բավարարելու համար, հատկապես երբ կալանավորված անձանց թիվը գերազանցում է բանտի նախատեսված տարողունակությունը[97]։ Հարմարությունների չափից ավելի օգտագործումը հանգեցնում է դրանց արագ քայքայմանը։
Բանտերի համար պետության կողմից հատկացվող բյուջեն հաճախ անբավարար է կալանավորված անձանց սննդի և բժշկական օգնության կարիքները հոգալու համար՝ չխոսելով ջրամատակարարման և սանիտարական հարմարությունների պահպանման մասին[97]։ Այնուամենայնիվ, նույնիսկ սահմանափակ ֆինանսական միջոցների դեպքում հնարավոր է ճիշտ պլանավորման մոտեցումների և ջրամատակարարման ու սանիտարական պայմանների ապահովման համապատասխան, ցածրարժեք տարբերակների օգնությամբ պահպանել կամ վերանորոգել քայքայվող ենթակառուցվածքները։
WASH-ի իրականացման մարտահրավերները
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Խմելու ջրի մատակարարման հավասար հասանելիություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ջրի, սանիտարական պայմանների և հիգիենայի ծառայությունների հասանելիության հարցում կան անհավասարություններ[15]։ Այդ անհավասարությունները, օրինակ, կապված են եկամտի մակարդակի և սեռի հետ։ 2019 թվականին այն 24 երկրներում, որոնց վերաբերյալ հասանելի էին ըստ խմբերի տարանջատված տվյալներ, բնակչության ամենահարուստ քվինտիլի շրջանում ջրամատակարարման հիմնական ծառայությունների ընդգրկվածությունն առնվազն երկու անգամ ավելի բարձր էր, քան ամենաաղքատ քվինտիլի շրջանում[15]։ Օրինակ՝ Բանգլադեշում ազգային փոքրամասնությունների ներկայացուցիչները WASH ծառայությունների հասանելիության ավելի ցածր մակարդակ ունեն, քան բենգալացի բնակչության մյուս մասը[98]։ Դա Բանգլադեշում առկա «կառուցվածքային ռասայական խտրականության» հետևանք է[98]։
WASH ծառայությունների հասանելիությունը տարբեր է նաև երկրների ներսում՝ կախված սոցիալ-տնտեսական կարգավիճակից, քաղաքական իշխանությունից և քաղաքայնացման մակարդակից։ 2004 թվականին պարզվել է, որ գյուղական բնակավայրերի համեմատ քաղաքային տնային տնտեսությունների՝ բարելավված ջրի աղբյուրներից և սանիտարական ծառայություններից օգտվելու հավանականությունը համապատասխանաբար 30%-ով և 135%-ով ավելի բարձր է[99]։
Ջրի և սանիտարական պայմանների մարդու իրավունքները արգելում են խտրականությունը «ռասայի, մաշկի գույնի, սեռի, լեզվի, կրոնի, քաղաքական կամ այլ կարծիքի, ազգային կամ սոցիալական ծագման, գույքային դրության, ծննդյան, հաշմանդամության կամ այլ կարգավիճակի» հիմքով։ Սրանք բոլորը WASH ծառայությունների ոլորտում անհավասարության դրսևորումներ են[15]։
Քաղաքային ցածր եկամուտ ունեցող տարածքներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Հետնախորշային քաղաքային տարածքներում ծառայությունների բարելավման ճանապարհին կա երեք հիմնական խոչընդոտ։ Առաջինը ծառայությունների, հատկապես ցանցային ծառայությունների անբավարար առաջարկն է։ Երկրորդը պահանջարկի հետ կապված սահմանափակումներն են, որոնք խոչընդոտում են մարդկանց՝ այդ ծառայություններից օգտվելուն, օրինակ՝ ծառայությունների համար վճարելու ցածր պատրաստակամության պատճառով[100]։ Երրորդը ինստիտուցիոնալ սահմանափակումներն են, որոնք թույլ չեն տալիս աղքատ բնակչությանը օգտվել քաղաքային բավարար ծառայություններից[101]։
Ջրի աղտոտված աղբյուրներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ջրամատակարարման աղբյուրների շարքում են մակերևութային ջրերը և ստորերկրյա ջրերը։ Այս կարևոր ջրային պաշարները հաճախ աղտոտման կամ չափից ավելի օգտագործման վտանգի տակ են։
WASH համակարգերի խափանումները ժամանակի ընթացքում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ջրամատակարարման համակարգերի, օրինակ՝ ջրի մատակարարման կետերի, ջրհորների և հորատանցքերի, ինչպես նաև սանիտարական համակարգերի խափանումները մանրամասնորեն փաստագրված են[102][26]։ Դրանք պայմանավորված են ֆինանսական ծախսերով, շահագործման և տեխնիկական սպասարկման համար անհրաժեշտ մասնագիտական պատրաստվածության անբավարարությամբ, նոր հարմարությունների ոչ պատշաճ օգտագործմամբ, ուսուցանված վարքագծերի չկիրառմամբ, ինչպես նաև համայնքի մասնակցության և սեփականության զգացման բացակայությամբ[103]։ Ամենաաղքատ բնակչությունը հաճախ չի կարող վճարել WASH ենթակառուցվածքների շահագործման և տեխնիկական սպասարկման համար պահանջվող վճարները։ Դրա պատճառով նրանք չեն կարողանում օգտվել այդ համակարգերից նույնիսկ այն դեպքերում, երբ դրանք առկա են[99]։
Ջրի բաշխման համակարգերում ջրի աղտոտումը ևս մարտահրավեր է և կարող է նպաստել ջրով փոխանցվող հիվանդությունների տարածմանը[99]։
Կլիմայի փոփոխությանն առնչվող կողմեր
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ջերմոցային գազերի արտանետումներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ջրամատակարարման և սանիտարական ծառայությունները նպաստում են ջերմոցային գազերի արտանետումներին։ Ջերմոցային գազերի միջազգային արձանագրության համաձայն՝ այդ արտանետումները բաժանվում են երեք շրջանակի՝ ուղղակի արտանետումներ և անուղղակի արտանետումների երկու տեսակ, որոնք ներկայացված են ստորև[104][105]։
Ուղղակի արտանետումներ (շրջանակ 1)
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Շրջանակ 1-ը ներառում է «գործունեությունից անմիջականորեն առաջացող ուղղակի արտանետումները»։ WASH ոլորտում դրանք մեթանի և ազոտի ենթօքսիդի արտանետումներն են, որոնք առաջանում են կեղտաջրերի և կոյուղաջրերի տիղմի մշակման ժամանակ։ Սանիտարական ծառայությունները կազմում են մարդածին մեթանի համաշխարհային արտանետումների մոտ 2–6%-ը[106]։ Սեպտիկ բաքերը, փոսային արտաքնոցները, անաէրոբ ավազանները և անաէրոբ մարսիչները անաէրոբ մշակման գործընթացներ են, որոնց ընթացքում մեթան է արտանետվում։ Այդ մեթանը կարող է որսվել կամ չորսվել. սեպտիկ բաքերի դեպքում այն սովորաբար չի որսվում։
2012 և 2013 թվականների տվյալների հիման վրա գնահատվել է, որ «կեղտաջրերի մշակումը կենտրոնացված հաստատություններում ինքնին առաջացնում է ազոտի ենթօքսիդի համաշխարհային արտանետումների մոտ 3%-ը և մարդածին մեթանի արտանետումների 7%-ը»[105]։ Միացյալ Նահանգների կեղտաջրերի կենտրոնացված մաքրման կայանների՝ 2023 թվականի տվյալները ցույց են տալիս, որ մեթանի արտանետումները մոտ երկու անգամ գերազանցում են 2019 թվականին ԿՓՓՄԽ-ի ներկայացրած գնահատականները՝ տարեկան 10,9 ± 7,0 միլիոն մետրական տոննա CO2-համարժեք՝ 4,3–6,1 միլիոն մետրական տոննայի փոխարեն[107][108]։
Սանիտարական համակարգերի արտանետումների գնահատման ներկայիս մեթոդները թերագնահատում են ոչ կոյուղացված սանիտարական համակարգերից մեթանի արտանետումների նշանակությունը[109]։ Սա տեղի է ունենում, չնայած այդպիսի սանիտարական համակարգերը տարածված են բազմաթիվ երկրներում[109]։ Ոչ կոյուղացված սանիտարական համակարգերը կենսական դեր ունեն կղանքային տիղմի անվտանգ կառավարման գործում և կազմում են գոյություն ունեցող սանիտարական ծառայությունների մոտ կեսը։ 2020 թվականին ոչ կոյուղացված սանիտարական համակարգերից մեթանի համաշխարհային արտանետումները գնահատվել են տարեկան 377 միլիոն տոննա CO2-համարժեք կամ մարդածին մեթանի համաշխարհային արտանետումների 4,7%-ը։ Սա համադրելի է սովորական կեղտաջրերի մաքրման կայաններից ջերմոցային գազերի արտանետումների հետ[109]։ Հետևաբար ոչ կոյուղացված սանիտարական համակարգերից ջերմոցային գազերի արտանետումները նշանակալի աղբյուր են։ Հնդկաստանը և Չինաստանը մեծապես նպաստում են այդ համակարգերից մեթանի արտանետումներին՝ իրենց մեծ բնակչության և ոչ կոյուղացված սանիտարական համակարգերի լայն կիրառման պատճառով[109]։
Պահանջվող էներգիայի հետ կապված անուղղակի արտանետումներ (շրջանակ 2)
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Շրջանակ 2-ը ներառում է «գործունեության համար անհրաժեշտ էներգիայի հետ կապված անուղղակի արտանետումները»։ Ջրամատակարարման և կեղտաջրերի ծառայություններով զբաղվող ընկերություններին տարբեր գործընթացների համար էներգիա է անհրաժեշտ։ Դրանք օգտագործում են տվյալ երկրում հասանելի էներգետիկ հաշվեկշիռը։ Որքան մեծ է հանածո վառելիքների մասնաբաժինը էներգետիկ հաշվեկշռում, այնքան ավելի մեծ են շրջանակ 2-ի ջերմոցային գազերի արտանետումները[105]։ Էներգիա պահանջող գործընթացների շարքում են ջրի արդյունահանումը, օրինակ՝ ստորերկրյա ջրերի մղումը, խմելու ջրի պահեստավորումը, ջրի տեղափոխումը, ջրի մաքրումը, ջրի բաշխումը, կեղտաջրերի մաքրումը, վերջնական սպառողների կողմից ջրի օգտագործումը, օրինակ՝ ջրի տաքացումը, աղազերծումը և կեղտաջրերի վերօգտագործումը[105]։ Օրինակ՝ էլեկտրական էներգիա է անհրաժեշտ կոյուղաջրերի մղման և ակտիվ տիղմով մաքրման կայաններում մեխանիկական օդավորման համար։
Սանիտարական և կեղտաջրերի ոլորտների արտանետումները դիտարկելիս մարդկանց մեծ մասը կենտրոնանում է մաքրման համակարգերի, հատկապես մաքրման կայանների վրա։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ մաքրման կայանները զգալի քանակությամբ էներգիա են պահանջում և, ըստ գնահատականների, կազմում են էլեկտրաէներգիայի համաշխարհային սպառման 3%-ը[110]։ Այս մոտեցումը տրամաբանական է բարձր եկամուտ ունեցող երկրների համար, որտեղ կեղտաջրերի մաքրումը ջրային ոլորտի մյուս գործողությունների համեմատ էներգիայի ամենամեծ սպառողն է[105]։ Երկրորդային մաքրման բազմաթիվ գործընթացներում օգտագործվող օդավորման գործընթացները հատկապես էներգատար են և սպառում են մաքրման համար անհրաժեշտ ընդհանուր էներգիայի մոտ 50%-ը[105]։ Կեղտաջրերի մաքրման համար անհրաժեշտ էներգիայի քանակը կախված է մի քանի գործոնից՝ կեղտաջրերի քանակից և որակից, այսինքն՝ դրանց ծավալից և աղտոտվածության աստիճանից, ինչպես նաև մաքրման պահանջվող մակարդակից, որն իր հերթին ազդում է ընտրվող մաքրման գործընթացի տեսակի վրա[105]։ Մեկ այլ գործոն է մաքրման գործընթացի էներգաարդյունավետությունը[105]։
| Ցուցանիշ | Արժեք | Լրացուցիչ մեկնաբանություններ | Աղբյուր | Գնահատման տարի |
|---|---|---|---|---|
| Ամբողջ աշխարհում ջրային ոլորտի օգտագործած էներգիայի ընդհանուր քանակը | 1400 ՏՎտ·ժ | [105] | 2014 | |
| Որպես էլեկտրաէներգիա օգտագործված ընդհանուր էներգիայի մասնաբաժինը | 60% | Հիմնականում ոռոգման նպատակով ստորերկրյա ջրերի մղման համար։ | [105] | 2014 |
| Որպես ջերմային էներգիա օգտագործված ընդհանուր էներգիայի մասնաբաժինը | 40% | [105] | 2014 | |
| Ջրային ոլորտի օգտագործած էլեկտրաէներգիայի մասնաբաժինը համաշխարհային էլեկտրաէներգիայի սպառման մեջ | 4% | Վերջնական սպառողների կողմից ջրի օգտագործման համար պահանջվող էներգիան, օրինակ՝ ջրի տաքացումը, ներառված չէ։ | [105] | 2014 |
| Ջրամատակարարման համար օգտագործվող էլեկտրաէներգիայի բաշխումը | Ջրի արդյունահանում՝ 40%
Կեղտաջրերի մաքրում՝ 25% Ջրի բաշխում՝ 20% Ծովաջրի աղազերծում՝ 5% |
[105] | 2014 | |
| Կեղտաջրերի մաքրման կայանների օգտագործած էլեկտրաէներգիայի մասնաբաժինը համաշխարհային սպառման մեջ | 3% | [110] | 2020 |
Գործունեության հետ կապված, սակայն այլ կազմակերպությունների կողմից առաջացվող անուղղակի արտանետումներ (շրջանակ 3)
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Շրջանակ 3-ը ներառում է «գործունեության հետ կապված, սակայն այլ կազմակերպությունների կողմից առաջացվող անուղղակի արտանետումները»։ Շրջանակ 3-ի անուղղակի արտանետումները դժվար է գնահատել միասնականացված եղանակով։ Դրանք ներառում են, օրինակ, ենթակառուցվածքների կառուցման, մաքրման գործընթացներում անհրաժեշտ քիմիական նյութերի արտադրության և կոյուղաջրերի տիղմի՝ որպես կողմնակի արտադրանքի կառավարման հետևանքով առաջացող արտանետումները[105]։
Ջերմոցային գազերի արտանետումների նվազեցում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Գոյություն ունեն ջրամատակարարման և սանիտարական ծառայությունների ջերմոցային գազերի արտանետումները նվազեցնելու լուծումներ[111]։ Այս լուծումները բաժանվում են մասամբ համընկնող երեք կատեգորիայի։ Առաջինը «ջրի և էներգիայի սպառման նվազեցումն է՝ խնայողական և արդյունավետ մոտեցումների միջոցով», երկրորդը՝ «շրջանաձև տնտեսության կիրառումը՝ էներգիա և արժեքավոր արտադրանք ստեղծելու համար», իսկ երրորդը՝ «ռազմավարական որոշումների միջոցով ջերմոցային գազերի արտանետումների նվազեցման պլանավորումը»[105]։ Նշված խնայողական և արդյունավետ մոտեցումները ներառում են, օրինակ, ջրամատակարարման ցանցերից ջրի կորուստները նվազեցնելու և անձրևաջրերի կամ ստորերկրյա ջրերի՝ կոյուղու համակարգ ներթափանցումը սահմանափակելու եղանակների որոնումը[105]։ Բացի այդ, խրախուսման միջոցները կարող են նպաստել, որ տնային տնտեսություններն ու արդյունաբերական կազմակերպությունները նվազեցնեն ջրի սպառումը և ջրի տաքացման համար պահանջվող էներգիայի օգտագործումը[105]։ Հում ջուրը խմելու ջրի վերածելու համար անհրաժեշտ էներգիան նվազեցնելու մեկ այլ եղանակ է սկզբնաղբյուրի ջրի որակի ավելի լավ պաշտպանությունը[105]։
Շրջանաձև տնտեսության կատեգորիային պատկանող մեթոդները ներառում են ջրի, սննդարար նյութերի և նյութերի վերօգտագործումը, ինչպես նաև ցածր ածխածնային էներգիայի արտադրությունը։ Վերջինս կարող է ներառել կոմունալ ծառայությունների շենքերի տանիքներին արևային վահանակների տեղադրումը, կեղտաջրերից թափոնային ջերմության վերականգնումը, միկրոտուրբինների տեղադրմամբ հիդրոէլեկտրաէներգիայի արտադրությունը և կենսապինդ նյութերից ու կոյուղաջրերի տիղմից էներգիայի արտադրությունը[105]։ Ջերմոցային գազերի արտանետումների նվազեցման ռազմավարական որոշումները ներառում են իրազեկվածության բարձրացումն ու կրթությունը, գործելակերպերի փոփոխությանը նպաստող կառավարումը, ջրի խնայողությունն ու սպառման նվազեցումը խրախուսող տնտեսական միջոցների տրամադրումը և, վերջապես, ցածր ածխածնային էներգիայի աղբյուրների ու մատակարարումների ընտրությունը[105]։
Կլիմայի փոփոխության բացասական ազդեցություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Կլիմայի փոփոխության հետևանքները կարող են մի քանի եղանակով բացասաբար ազդել գործող սանիտարական ծառայությունների վրա։ Օրինակ՝ ջրհեղեղները կարող են վնասել ենթակառուցվածքները և ընդհատել ծառայությունները, իսկ կեղտաջրեր ընդունող ջրային մարմինների տարողունակությունը կարող է նվազել[111][112][37]։ Եղանակային և կլիմայական գործոնները՝ փոփոխականությունը, սեզոնայնությունը և եղանակային ծայրահեղ երևույթները, միշտ ազդել են սանիտարական ծառայությունների մատուցման վրա[113]։ Սակայն այժմ բազմաթիվ տարածաշրջաններում կլիմայի փոփոխության պատճառով այնպիսի ծայրահեղ եղանակային երևույթներ, ինչպիսիք են ջրհեղեղներն ու երաշտները, ընդհանուր առմամբ ավելի հաճախակի և ուժգին են դառնում[114]։ Դրանք ազդում են ջրամատակարարման, հեղեղատար համակարգերի, կոյուղու ենթակառուցվածքների և կեղտաջրերի մաքրման կայանների աշխատանքի վրա[115]։
Կլիմայական ծայրահեղ երևույթների հաճախականության և ուժգնության փոփոխությունները կարող են խորացնել ներկայիս խնդիրները, քանի որ ջրի հասանելիությունն ավելի անորոշ է դառնում, իսկ աղտոտված ջրի աղբյուրների պատճառով առողջական վտանգներն աճում են[116]։ Կլիմայի փոփոխության հետևանքով կարող են նվազել ջրի պաշարները, աճել ջրի պահանջարկը, վնասվել WASH հարմարությունները և աղտոտիչների պատճառով մեծանալ ջրի աղտոտվածությունը[112][37]։ Այս ազդեցությունների պատճառով կլիմայի փոփոխությունը կարող է «սրել WASH-ի հետ կապված բազմաթիվ վտանգներ և հիվանդություններ»[37]։
Կլիմայի փոփոխությունը մեծացնում է WASH համակարգերի վտանգները, հատկապես Սահարայից հարավ ընկած Աֆրիկայում, որտեղ անվտանգ կառավարվող հիմնական սանիտարական ծառայությունների հասանելիությունը ցածր է[117]։ Այդ տարածաշրջանում վատ կառավարվող WASH համակարգերը, օրինակ՝ ոչ պաշտոնական բնակավայրերում, մարդկանց կլիմայի փոփոխության հետևանքների նկատմամբ ավելի խոցելի են դարձնում, քան այլ վայրերում ապրող մարդկանց[118][119]։
Ջրի շրջապտույտի առումով կլիմայի փոփոխությունը կարող է ազդել հողի մեջ ջրի ներծծման, ավելի խոր շերտեր թափանցման և, հետևաբար, ստորերկրյա ջրերի համալրման ծավալների վրա[19]։ Ջերմաստիճանի բարձրացումը նաև մեծացնում է ցամաքի մակերևույթից գոլորշացման պահանջարկը, ինչը սահմանափակում է ստորերկրյա ջրերի համալրման համար հասանելի ջրի քանակը[19]։
Հարմարվողականությունը կլիմայի փոփոխությանը
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]WASH ոլորտում հարմարվողականության միջոցները ներառում են, օրինակ, տեղական ջրային պաշարների պաշտպանությունը, քանի որ դրանք հետագայում դառնում են խմելու ջրամատակարարման սկզբնաղբյուրներ, ինչպես նաև ջրամատակարարման և ջրի պահեստավորման ռազմավարության բարելավման տարբերակների ուսումնասիրությունը։ Հնարավոր է նաև անհրաժեշտ լինի վերանայել կոմունալ ծառայություններ մատուցող կազմակերպության պլանավորումն ու գործունեությունը[105]։ Կլիմայի փոփոխությանը հարմարվելու քաղաքականությունները պետք է հաշվի առնեն ծայրահեղ եղանակային երևույթներից բխող վտանգները[120]։ Պահանջվող հարմարվողականության միջոցները պետք է ներառեն ինչպես երաշտների, այնպես էլ ջրհեղեղների համար նախատեսված միջոցառումներ[120]։ Երաշտներին հարմարվելու միջոցները ներառում են, օրինակ, արտահոսքերի կանխարգելիչ նվազեցումը և ջրի օգտագործման սահմանափակումների մասին սպառողներին տեղեկացնելը։ Ջրհեղեղներին հարմարվելու միջոցները ներառում են, օրինակ, հեղեղատներում ջրի և կեղտաջրերի մաքրման կայանների տեղակայման վերանայումը և հեղեղաջրերի ազդեցության նվազեցումը շահագործվող սարքավորումների վրա[120]։
Բնության վրա հիմնված լուծումները կարող են կարևոր դեր ունենալ ջրամատակարարման և սանիտարական ծառայությունների՝ կլիմայի փոփոխությանը հարմարվելու մոտեցումներում[105]։ Դրանք ներառում են էկոլոգիական վերականգնումը, որը կարող է բարելավել ներծծումը և այդպիսով նվազեցնել ջրհեղեղները, կեղտաջրերի մաքրման էկոլոգիական ճարտարագիտությունը, հեղեղաջրերի կառավարման կանաչ ենթակառուցվածքները և ջրի բնական պահպանման միջոցները[105]։
Կլիմայի փոփոխության մասին ՄԱԿ-ի շրջանակային կոնվենցիայի շրջանակներում հրապարակված հարմարվողականության ազգային ծրագրերի մեծ մասը ներառում է սանիտարական պայմանների և հիգիենայի բարելավման միջոցառումներ[121]։
Ճարտարագետներն ու պլանավորողները պետք է փոփոխեն ջրամատակարարման և սանիտարական համակարգերի նախագծման չափորոշիչները՝ հաշվի առնելով փոփոխվող կլիմայական պայմանները։ Հակառակ դեպքում ապագայում այս ենթակառուցվածքային համակարգերն ավելի ու ավելի խոցելի կդառնան։ Նույնը վերաբերում է նաև այլ կարևոր ենթակառուցվածքային համակարգերին, ինչպիսիք են տրանսպորտը, էներգետիկան և հաղորդակցությունները[122]։
Կլիմայական դիմակայունության բարելավում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Կլիմայական պայմանների նկատմամբ դիմակայուն ջրամատակարարման ծառայությունները կամ «կլիմայակայուն WASH»-ը ծառայություններ են, որոնք բոլոր եղանակներին և նույնիսկ ծայրահեղ եղանակային երևույթների ժամանակ ապահովում են բարձրորակ խմելու ջրի հասանելիություն[18]։ Կլիմայական դիմակայունությունն ընդհանուր առմամբ ջրհեղեղների և երաշտների նման կլիմայական ցնցումներից վերականգնվելու կամ դրանց նկատմամբ խոցելիությունը նվազեցնելու կարողությունն է[123]։ «Կլիմայակայուն զարգացումը» դարձել է կայուն զարգացման նոր հարացույցը։ Հետևաբար այս հասկացությունն ամբողջ աշխարհում ազդում է բոլոր ոլորտների տեսության և գործելակերպի վրա[123]։ Սա հատկապես վերաբերում է ջրային ոլորտին, քանի որ ջրային անվտանգությունը սերտորեն կապված է կլիմայի փոփոխության հետ։ Ներկայում բոլոր մայրցամաքներում կառավարությունները կլիմայակայուն տնտեսությունների ստեղծման քաղաքականություններ են ընդունում։ Այդպիսի նախաձեռնությունների շարժիչ ուժերից են Փարիզի համաձայնագիրը և Կայուն զարգացման նպատակները[123]։
Մի շարք գործողություններ կարող են բարելավել ջրային անվտանգությունը և մեծացնել կլիմայական վտանգների նկատմամբ դիմակայունությունը։ Դրանցից են կլիմայական վտանգների մանրամասն վերլուծության իրականացումը՝ կլիմայական տեղեկատվությունը որոշակի օգտատերերի համար կիրառելի դարձնելու նպատակով, ջրային համակարգերի կլիմայական դիմակայունությունը մշտադիտարկելու ցուցանիշների մշակումը, որը կօգնի հետևել առաջընթացին և ուղղորդել ջրային անվտանգության ներդրումները, ինչպես նաև ջրային անվտանգությունը բարելավող նոր ինստիտուցիոնալ մոդելների կիրառումը[124]։
Կլիմայակայուն քաղաքականությունները կարող են օգտակար լինել ջրի բաշխման համար, հատկապես երբ տարածաշրջանային ջրային պաշարները կարող են ապագայում փոփոխվել։ Դրա համար անհրաժեշտ է լավ պատկերացում ունենալ ներկայիս և ապագա հիդրոկլիմայական իրավիճակի մասին։ Օրինակ՝ կլիմայական փոփոխականության ապագա փոփոխությունների ավելի ճշգրիտ կանխատեսումը հնարավորություն է տալիս ավելի լավ արձագանքել դրանց հնարավոր ազդեցություններին[17]։
Ջրային համակարգերում կլիմայական դիմակայունություն ձևավորելու համար մարդիկ պետք է հասանելիություն ունենան իրենց տեղական պայմաններին համապատասխանող կլիմայական տեղեկատվությանը[124]։ Կլիմայական տեղեկատվական արտադրանքներն օգտակար են, երբ ընդգրկում են ժամանակային և տարածական լայն մասշտաբներ և տեղեկություններ են տրամադրում տարածաշրջանային՝ ջրի հետ կապված կլիմայական վտանգների մասին[124]։ Օրինակ՝ ջրային ռեսուրսների ավելի լավ կառավարման համար պետական աշխատակիցներին անհրաժեշտ է կլիմայական տեղեկատվության պարզ և արագ հասանելիություն[17]։
Կլիմայակայուն WASH ծառայությունների ապահովման համար կարևոր են չորս գործողություններ։ Նախ իրականացվում է վտանգների վերլուծություն՝ ուսումնասիրելու ծայրահեղ եղանակային երևույթների հնարավոր հետևանքները և կանխարգելիչ գործողությունները[125]։ Այդպիսի կանխարգելիչ գործողությունները կարող են ներառել, օրինակ, ենթակառուցվածքների բարձրացումը ջրհեղեղի ակնկալվող մակարդակից վեր։ Երկրորդ՝ ղեկավարները գնահատում են ջերմոցային գազերի արտանետումները նվազեցնելու հնարավորությունները և ներդնում համապատասխան տարբերակներ, օրինակ՝ ավելացնում են վերականգնվող էներգիայի աղբյուրների կիրառումը։ Երրորդ՝ ջրամատակարարման կազմակերպություններն ապահովում են, որ ջրի աղբյուրները և սանիտարական
Պլանավորման և իրականացման մոտեցումներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]WASH-ի ազգային ծրագրերը և մշտադիտարկում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]ՄԱԿ-Ջուրը իրականացնում է «Սանիտարական պայմանների և խմելու ջրի համաշխարհային վերլուծություն և գնահատում» նախաձեռնությունը՝ GLAAS-ը։ Այս աշխատանքն ուսումնասիրում է, թե «երկրները որքանով են մշակում և իրականացնում WASH-ի ազգային քաղաքականություններ ու ծրագրեր, իրականացնում կանոնավոր մշտադիտարկում, կարգավորում ոլորտը և անհրաժեշտության դեպքում ուղղիչ գործողություններ ձեռնարկում, ինչպես նաև բավարար ֆինանսական միջոցների և հզոր ազգային հաստատությունների աջակցության միջոցով համակարգում այդ զուգահեռ գործընթացները»[126]։
Բազմաթիվ երկրների WASH ծրագրերը չեն ապահովվում անհրաժեշտ ֆինանսական և մարդկային ռեսուրսներով։ Դա խոչընդոտում է դրանց իրականացմանը և WASH ծառայությունների մատուցման նախատեսված արդյունքների ձեռքբերմանը[126]։
2022 թվականի դրությամբ երկրներն ավելի հաճախ են իրենց ազգային WASH ծրագրերում ներառում «կլիմայի փոփոխությանը պատրաստվածության մոտեցումներ»։ Այս համատեքստում «պատրաստվածություն» հասկացությունը նշանակում է աշխատել կլիմայի փոփոխության մեղմման, կլիմայի փոփոխությանը հարմարվելու և WASH համակարգերի դիմակայունության ուղղությամբ[127]։ Այնուամենայնիվ, WASH ծառայություններին վերաբերող ազգային քաղաքականությունների մեծ մասը չի սահմանում, թե ինչպես պետք է արձագանքել կլիմայական վտանգներին և ինչպես մեծացնել ենթակառուցվածքների ու կառավարման դիմակայունությունը[127]։
Կանանց հզորացում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Վերջին տասնամյակներում զարգացման գործընթացներում գենդերի դերի վերաբերյալ ըմբռնումն աճել է։ Այս մոտեցումը հաճախ կոչվում է գենդերային հարցերի ներառում[10]։ Կանանց հզորացումը կարևոր դեր ունի բոլոր ոլորտներում, այդ թվում՝ WASH ոլորտում, գենդերային անհավասարությունների և դրանց հետ կապված անբարենպաստ հետևանքների նվազեցման գործում[10]։ Կանանց հզորացումը հատկապես կարևոր է WASH ոլորտում, քանի որ զարգացող բազմաթիվ երկրներում տարածված սոցիալական նորմերը ջուր հավաքելու պարտականությունների մեծ մասը վերագրում են կանանց[10]։ Գիտական գրականության մեջ հզորացումը հիմնականում նկարագրվում է և՛ որպես գործընթաց, որի միջոցով հնարավոր է բարելավել WASH ծառայությունները, և՛ որպես բարելավված WASH ծառայությունների արդյունք[128]։
«WASH-ում հզորացման ցուցիչը»՝ EWI-ն, մշակվել է 2019 թվականին՝ օգնելու WASH ոլորտի մասնագետներին չափել և մշտադիտարկել WASH-ին առնչվող միջամտությունների գենդերային արդյունքները, հզորացումը և ներառականությունը[10][129]։ Գոյություն ունեն նաև ազգային մակարդակում գենդերային անհավասարությունների փոփոխությունները գնահատող ցուցիչներ և գործիքներ՝ Գենդերային հզորացման չափանիշը՝ GEM-ը, Գենդերային անհավասարության ցուցիչը՝ GII-ն, և Գենդերային զարգացման ցուցիչը՝ GDI-ն[10]։
Գիտական գրականության շրջանակային ուսումնասիրությունը բացահայտել է WASH ոլորտում հզորացման հինգ հիմնական և փոխկապակցված բաղադրիչներ[128]։
- Տեղեկատվության հասանելիություն՝ գիտելիքների փոխանակում, իրազեկվածության բարձրացում և տեղեկատվության տարածում։
- Մասնակցություն՝ համայնքի ներգրավում, գործընկերություններ և մասնակցություն WASH ծրագրերի նախագծմանն ու կառավարմանը։
- Կարողությունների զարգացում՝ մարդկային կապիտալի, կազմակերպական ռեսուրսների և սոցիալական կապիտալի օգտագործում՝ հավաքական խնդիրները լուծելու համար։
- Առաջնորդություն և հաշվետվողականություն։
- Որոշումների ընդունում և ներառականություն։
Գանայի Ասութիֆի Հյուսիսային շրջանում իրականացված որակական ուսումնասիրությունը հզորացումը ներկայացրել է չորս հիմնական թեմաների միջոցով՝ ռեսուրսների հասանելիություն, WASH-ի վերաբերյալ տեղեկատվություն, սոցիալական և մշակութային կառույցներ և գործունակություն, այսինքն՝ անհատական կամ ընդհանուր նպատակներ սահմանելու, դրանց ուղղությամբ գործելու և դրանք կյանքի կոչելու կարողություն[10]։
1992 թվականի Ջրի և կայուն զարգացման մասին Դուբլինի հայտարարությունը որպես իր չորս սկզբունքներից մեկը ներառել է հետևյալ դրույթը. «Կանայք կենտրոնական դեր ունեն ջրի ապահովման, կառավարման և պահպանության գործում»[130]։ 1996 թվականին Համաշխարհային բանկի խումբը հրապարակել է «Ջրի և սանիտարական պայմանների ոլորտում գենդերի վերաբերյալ գործիքակազմը»[131]։ Ջրի և սանիտարական պայմանների նկատմամբ գենդերազգայուն մոտեցումներն ապացուցել են իրենց ծախսարդյունավետությունը[132]։
Հասարակություն և մշակույթ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Համաշխարհային նպատակներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]1990 թվականից ի վեր ԱՀԿ-ի և ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ի Ջրամատակարարման և սանիտարական պայմանների համատեղ մշտադիտարկման ծրագիրը՝ JMP-ն, պարբերաբար գնահատականներ է հրապարակում WASH-ի ոլորտում համաշխարհային առաջընթացի վերաբերյալ[133][134]։ JMP-ն արդեն պատասխանատու էր ՄԱԿ-ի Հազարամյակի զարգացման նպատակ 7-ի Գ թիրախի մշտադիտարկման համար, որի նպատակն էր «մինչև 2015 թվականը կիսով չափ կրճատել անվտանգ խմելու ջրի և հիմնական սանիտարական պայմանների կայուն հասանելիություն չունեցող բնակչության մասնաբաժինը»[135]։ 2015 թվականին այն փոխարինվել է Կայուն զարգացման նպատակ 6-ով՝ ԿԶՆ 6-ով, որի նպատակն է մինչև 2030 թվականը «ապահովել ջրի և սանիտարական պայմանների հասանելիությունն ու կայուն կառավարումը բոլորի համար»[2]։ Կայուն զարգացման նպատակների իրականացման առաջընթացը մշտադիտարկելու ելակետ սահմանելու նպատակով JMP-ն հրապարակել է «Խմելու ջրի, սանիտարական պայմանների և հիգիենայի ոլորտում առաջընթացը. 2017 թվականի թարմացում և ԿԶՆ-ների ելակետային ցուցանիշներ» զեկույցը[3]։
Դպրոցների, առողջապահական հաստատությունների և աշխատավայրերի նման ոչ տնային միջավայրերում WASH ծառայությունների ընդգրկվածության ընդլայնումն ու մշտադիտարկումը ներառված են Կայուն զարգացման նպատակ 6-ում[136]։
WaterAid International-ը հասարակական կազմակերպություն է, որն աշխատում է աշխարհի ամենաաղքատ երկրներից մի քանիսում անվտանգ խմելու ջրի հասանելիությունը բարելավելու ուղղությամբ[137]։
Սանիտարական պայմաններ և ջուր բոլորի համարը գործընկերություն է, որը միավորում է ազգային կառավարություններին, դոնորներին, ՄԱԿ-ի գործակալություններին, հասարակական կազմակերպություններին և զարգացման այլ գործընկերների։ Նրանք աշխատում են սանիտարական պայմանների և ջրամատակարարման կայուն հասանելիությունը բարելավելու ուղղությամբ[138]։ 2014 թվականին 77 երկիր արդեն հասել էր Հազարամյակի զարգացման նպատակների սանիտարական թիրախին, 29 երկիր գտնվում էր այն իրականացնելու ուղու վրա, իսկ 79 երկիր՝ ոչ[11]։
Մրցանակներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]WASH ոլորտում աշխատող անհատներին կամ կազմակերպություններին տրվող կարևոր մրցանակների շարքում են 1991 թվականից շնորհվող Ստոկհոլմի ջրի մրցանակը և 2013 թվականից սանիտարական ոլորտի ձեռներեցության համար շնորհվող Սարֆատիի սանիտարական մրցանակները։
Միավորված ազգերի կազմակերպության մարմինները
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- ՅՈՒՆԻՍԵՖ - ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ի հայտարարած ռազմավարությունն է «բոլորի համար ապահովել անվտանգ և մատչելի խմելու ջրի համընդհանուր ու հավասար հասանելիություն»[139]։ ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ը WASH նախաձեռնությունները ներառում է ավելի քան 30 երկրի դպրոցների հետ իր աշխատանքում[140]։
- ՄԱԿ-Ջուր - միջգործակալական մեխանիզմ, որը «համակարգում է ջրի և սանիտարական պայմանների հարցերով աշխատող ՄԱԿ-ի կառույցների և միջազգային կազմակերպությունների ջանքերը»[141]։
Իրազեկվածության բարձրացումը հիշատակի օրերի միջոցով
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]ՄԱԿ-ի՝ 2008 թվականի Սանիտարական պայմանների միջազգային տարին օգնեց մեծացնել բազմաթիվ դոնորների WASH ծրագրերում սանիտարական պայմանների ֆինանսավորման նկատմամբ ուշադրությունը։ Օրինակ՝ Բիլ և Մելինդա Գեյթսերի հիմնադրամը 2009 թվականից ավելացրել է սանիտարական ծրագրերի ֆինանսավորումը՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով արտաթորանքի վերօգտագործումին[142]։
WASH-ի կարևորության վերաբերյալ իրազեկվածությունը բարձրացվում է Միավորված ազգերի կազմակերպությունի մի շարք միջազգային հիշատակի օրերի միջոցով, մասնավորապես՝ Ջրի համաշխարհային օրվա, Դաշտանային հիգիենայի օրվա, Զուգարանի համաշխարհային օրվա և Ձեռքերի լվացման համաշխարհային օրվա։
Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- 1 2 3 «REACH Global Strategy 2020-2024». REACH program. Oxford, UK: University of Oxford. 2020.
- 1 2 «Goal 6 .:. Sustainable Development Knowledge Platform». sustainabledevelopment.un.org (անգլերեն). Վերցված է 2017-11-17-ին.
- 1 2 3 4 5 Progress on drinking water, sanitation and hygiene: 2017 update and SDG baselines. Geneva: WHO, UNICEF. 2017. ISBN 978-92-4-151289-3. OCLC 1010983346.
- ↑ «Burden of disease». www.who.int (անգլերեն). Վերցված է 2024-12-27-ին.
- ↑ Das, Padma; Baker, Kelly K.; Dutta, Ambarish; Swain, Tapoja; Sahoo, Sunita; Das, Bhabani Sankar; Panda, Bijay; Nayak, Arati; Bara, Mary; Bilung, Bibiana; Mishra, Pravas Ranjan; Panigrahi, Pinaki; Cairncross, Sandy; Torondel, Belen (2015 թ․ հունիսի 30). «Menstrual Hygiene Practices, WASH Access and the Risk of Urogenital Infection in Women from Odisha, India». PLOS ONE (անգլերեն). 10 (6) e0130777. Bibcode:2015PLoSO..1030777D. doi:10.1371/journal.pone.0130777. PMC 4488331. PMID 26125184.
- 1 2 3 «Water, Sanitation & Hygiene: Strategy Overview». Bill & Melinda Gates Foundation. Վերցված է 2015 թ․ ապրիլի 27-ին.
- 1 2 3 Waddington H, Snilstveit B, White H, Fewtrell L (2012). «Water, sanitation and hygiene interventions to combat childhood diarrhoea in developing countries». Journal of Development Effectiveness. doi:10.23846/sr0017.
- 1 2 Cronk, Ryan; Slaymaker, Tom; Bartram, Jamie (2015). «Monitoring drinking water, sanitation, and hygiene in non-household settings: Priorities for policy and practice». International Journal of Hygiene and Environmental Health (անգլերեն). 218 (8): 694–703. Bibcode:2015IJHEH.218..694C. doi:10.1016/j.ijheh.2015.03.003. PMID 25836758.
- 1 2 «Water, Sanitation, and Hygiene: Introduction». UNICEF. Վերցված է 2015 թ․ ապրիլի 27-ին.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Dery, Florence; Bisung, Elijah; Dickin, Sarah; Atengdem, Jeremiah (2021). «'They will listen to women who speak but it ends there': examining empowerment in the context of water and sanitation interventions in Ghana». H2Open Journal (անգլերեն). 4 (1): 231–243. Bibcode:2021H2OJ....4..231D. doi:10.2166/h2oj.2021.100. ISSN 2616-6518.
Տեքստը պատճենվել է այս աղբյուրից, որը հասանելի է Creative Commons Attribution 4.0 International արտոնագրով
- 1 2 Progress on Drinking Water, Sanitation and Hygiene (PDF) (Report). JMP, WHO and UNICEF. 2014. ISBN 978-92-4-151289-3. Վերցված է 2018 թ․ մարտի 22-ին.
- ↑ Ritchie H, Roser M (2018), «Water Access, Resources & Sanitation», OurWorldInData.org, Վերցված է 2018 թ․ մարտի 22-ին
- 1 2 «Resolution adopted by the General Assembly on 6 July 2017» (PDF). United Nations. 2017. A/RES/71/313. «Work of the Statistical Commission pertaining to the 2030 Agenda for Sustainable Development»
- 1 2 Ritchie, Roser, Mispy, Ortiz-Ospina (2018). «Measuring progress towards the Sustainable Development Goals. (SDG 6)». SDG-Tracker.org.
- 1 2 3 4 Progress on household drinking water, sanitation and hygiene 2000-2017. Special focus on inequalities. United Nations Children's Fund (UNICEF) and World Health Organization (Report). New York. 2019.
- ↑ Hope R, Katuva J, Nyaga C, Koehler J, Charles K, Nowicki S, և այլք: (2021). Delivering safely-managed water to schools in Kenya (PDF). UK: University of Oxford. ISBN 978-1-874370-82-6. REACH Working Paper 8. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2022 թ․ սեպտեմբերի 30-ին.
- 1 2 3 4 Taye, Meron Teferi; Dyer, Ellen (2019 թ․ օգոստոսի 22). «Ethiopia's future is tied to water -- a vital yet threatened resource in a changing climate». The Conversation (անգլերեն). Վերցված է 2022 թ․ օգոստոսի 4-ին.
- 1 2 Charles, Katrina J.; Howard, Guy; Villalobos Prats, Elena; Gruber, Joshua; Alam, Sadekul; Alamgir, A.S.M.; Baidya, Manish; Flora, Meerjady Sabrina; Haque, Farhana; Hassan, S.M. Quamrul; Islam, Saiful (2022). «Infrastructure alone cannot ensure resilience to weather events in drinking water supplies». Science of the Total Environment (անգլերեն). 813 151876. Bibcode:2022ScTEn.81351876C. doi:10.1016/j.scitotenv.2021.151876. hdl:1983/92cc5791-168b-457a-93c7-458890f1bf26. PMID 34826465.
- 1 2 3 4 5 Wu WY, Lo MH, Wada Y, Famiglietti JS, Reager JT, Yeh PJ, և այլք: (2020 թ․ հուլիս). «Divergent effects of climate change on future groundwater availability in key mid-latitude aquifers». Nature Communications. 11 (1) 3710. Bibcode:2020NatCo..11.3710W. doi:10.1038/s41467-020-17581-y. PMC 7382464. PMID 32709871.
- ↑ Cuthbert MO, Taylor RG, Favreau G, Todd MC, Shamsudduha M, Villholth KG, և այլք: (2019 թ․ օգոստոս). «Observed controls on resilience of groundwater to climate variability in sub-Saharan Africa» (PDF). Nature. 572 (7768): 230–234. Bibcode:2019Natur.572..230C. doi:10.1038/s41586-019-1441-7. PMID 31391559. S2CID 199491973.
- 1 2 3 Nowicki, Saskia; Birhanu, Behailu; Tanui, Florence; Sule, May N.; Charles, Katrina; Olago, Daniel; Kebede, Seifu (2023). «Water chemistry poses health risks as reliance on groundwater increases: A systematic review of hydrogeochemistry research from Ethiopia and Kenya». Science of the Total Environment (անգլերեն). 904 166929. Bibcode:2023ScTEn.90466929N. doi:10.1016/j.scitotenv.2023.166929. PMID 37689199.
- 1 2 3 4 5 «Progress on drinking water, sanitation and hygiene: 2017 update and SDG baselines» (PDF). Geneva: World Health Organization (WHO) and the United Nations Children's Fund (UNICEF). «Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO»
- ↑ «Improved and unimproved water and sanitation facilities». Geneva and New York: WHO and UNICEF. 2012. Արխիվացված է օրիգինալից 2015-10-03-ին. Վերցված է 2015 թ․ հունիսի 15-ին.
- 1 2 «Resolution adopted by the General Assembly on 6 July 2017» (PDF). United Nations. 2017. A/RES/71/313. «Work of the Statistical Commission pertaining to the 2030 Agenda for Sustainable Development»
- 1 2 Progress on drinking water, sanitation and hygiene: 2017 update and SDG baselines. Geneva: WHO, UNICEF. 2017. ISBN 978-92-4-151289-3. OCLC 1010983346.
- 1 2 Vernon, Naomi; Myers, Jamie (2021). «Acknowledging and Learning from Different Types of Failure». Environmental Health Insights. 15 (1) 11786302211018095. Bibcode:2021EnvHI..1510180V. doi:10.1177/11786302211018095. PMC 8186116. PMID 34158799. S2CID 235593971.
- ↑ Tilley, Elizabeth; Strande, Linda; Lüthi, Christoph; Mosler, Hans-Joachim; Udert, Kai M.; Gebauer, Heiko; Hering, Janet G. (2014). «Looking beyond Technology: An Integrated Approach to Water, Sanitation and Hygiene in Low Income Countries». Environmental Science & Technology (անգլերեն). 48 (17): 9965–9970. Bibcode:2014EnST...48.9965T. doi:10.1021/es501645d. hdl:20.500.11850/88743. ISSN 0013-936X. PMID 25025776.
- ↑ Dreibelbis, Robert; Winch, Peter J; Leontsini, Elli; Hulland, Kristyna RS; Ram, Pavani K; Unicomb, Leanne; Luby, Stephen P (2013). «The Integrated Behavioural Model for Water, Sanitation, and Hygiene: a systematic review of behavioural models and a framework for designing and evaluating behaviour change interventions in infrastructure-restricted settings». BMC Public Health (անգլերեն). 13 (1): 1015. doi:10.1186/1471-2458-13-1015. ISSN 1471-2458. PMC 4231350. PMID 24160869.
- 1 2 Velkushanova, Konstantina; Strande, Linda; Ronteltap, Mariska; Koottatep, Thammarat; Brdjanovic, Damir; Buckley, Chris, eds. (2021). Methods for Faecal Sludge Analysis (անգլերեն). IWA Publishing. doi:10.2166/9781780409122. ISBN 978-1-78040-912-2.
- ↑ World Bank, ILO, WaterAid, and WHO (2019). Health, Safety and Dignity of Sanitation Workers: An Initial Assessment. World Bank, Washington, DC.
- ↑ «Hygiene: Overview». World Health Organization (WHO). Վերցված է 2020 թ․ հունվարի 29-ին.
- ↑ «Menstrual Hygiene Management Enables Women and Girls to Reach Their Full Potential». World Bank (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2019-10-14-ին. Վերցված է 2018-12-01-ին.
- 1 2 «Handwashing/Hand hygiene». UN-Water (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2021-05-13-ին.
- ↑ Kooy M, Harris D (2012). Briefing paper Political economy analysis for water, sanitation and hygiene (WASH) service delivery (Report). Overseas Development Institute. Արխիվացված է օրիգինալից 2014-02-09-ին. Վերցված է 2012-12-19-ին.
- ↑ «Mortality rate attributable to unsafe water, sanitation, and hygiene (WASH)». Our World in Data. Վերցված է 2020 թ․ մարտի 5-ին.
- 1 2 Guidelines on sanitation and health. Geneva: World Health Organization. 2018. ISBN 978-92-4-151470-5. OCLC 1104819635.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 WHO (2023) Burden of disease attributable to unsafe drinking-water, sanitation and hygiene, 2019 update. Geneva: World Health Organization; 2023. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO.
- 1 2 «Call to action on sanitation» (PDF). United Nations. Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ օգոստոսի 2. Վերցված է 2014 թ․ օգոստոսի 15-ին.
{{cite web}}: CS1 սպաս․ unfit URL (link) - ↑ Spears D, Ghosh A, Cumming O (2013). «Open defecation and childhood stunting in India: an ecological analysis of new data from 112 districts». PLOS ONE. 8 (9) e73784. Bibcode:2013PLoSO...873784S. doi:10.1371/journal.pone.0073784. PMC 3774764. PMID 24066070.
- 1 2 3 Johnston R, Prüss-Ustün A, Wolf J (2019). Safer Water, Better Health. Geneva, Switzerland: World Health Organization (WHO). ISBN 978-92-4-151689-1.
- ↑ Gleick P (2002). Dirty Water: Estimated Deaths from Water-Related Diseases 2000–2020 (PDF) (Report). Pacific Institute for Studies in Development, Environment, and Security.
- ↑ Walker CL, Rudan I, Liu L, Nair H, Theodoratou E, Bhutta ZA, և այլք: (2013 թ․ ապրիլ). «Global burden of childhood pneumonia and diarrhoea». Lancet. 381 (9875): 1405–1416. doi:10.1016/S0140-6736(13)60222-6. PMC 7159282. PMID 23582727.
- ↑ «WHO | Diarrhoeal disease». Who.int. Վերցված է 2014-03-10-ին.
- ↑ Spears D, Ghosh A, Cumming O (2013-09-16). «Open defecation and childhood stunting in India: an ecological analysis of new data from 112 districts». PLOS ONE. 8 (9) e73784. Bibcode:2013PLoSO...873784S. doi:10.1371/journal.pone.0073784. PMC 3774764. PMID 24066070.
- ↑ Mara D (2017). «The elimination of open defecation and its adverse health effects: a moral imperative for governments and development professionals». Journal of Water Sanitation and Hygiene for Development (անգլերեն). 7 (1): 1–12. Bibcode:2017JWSHD...7....1M. doi:10.2166/washdev.2017.027. ISSN 2043-9083.
- 1 2 Wolf J, Prüss-Ustün A, Cumming O, Bartram J, Bonjour S, Cairncross S, և այլք: (2014 թ․ օգոստոս). «Assessing the impact of drinking water and sanitation on diarrhoeal disease in low- and middle-income settings: systematic review and meta-regression». Tropical Medicine & International Health. 19 (8): 928–942. doi:10.1111/tmi.12331. PMID 24811732. S2CID 22903164.
- ↑ «Diarrhoeal disease Fact sheet». World Health Organization. 2017 թ․ մայիսի 2. Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 29-ին.
- ↑ Progress on Drinking Water and Sanitation: Special Focus on Sanitation, Joint Monitoring Programme for Water Supply and Sanitation (PDF). World Health Organization and UNICEF. 2008. ISBN 978-92-806-4313-8. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2009 թ․ փետրվարի 12-ին.
- 1 2 Prüss-Üstün A, Bos R, Gore F, Bartram J (2008). Safer water, better health – Costs, benefits and sustainability of interventions to protect and promote health (Report). Geneva, Switzerland: World Health Organization (WHO). Արխիվացված է օրիգինալից 2011-10-31-ին.
- 1 2 Johnston EA, Teague J, Graham JP (2015 թ․ հունիս). «Challenges and opportunities associated with neglected tropical disease and water, sanitation and hygiene intersectoral integration programs». BMC Public Health. 15 547. doi:10.1186/s12889-015-1838-7. PMC 4464235. PMID 26062691.
- ↑ WHO (2014) Soil-transmitted helminth infections, Fact sheet N°366
- ↑ Soil-transmitted helminth infections. Fact sheet N°366 (Report). WHO. 2014.
- ↑ Freeman MC, Ogden S, Jacobson J, Abbott D, Addiss DG, Amnie AG, և այլք: (2013-09-26). Liang S (ed.). «Integration of water, sanitation, and hygiene for the prevention and control of neglected tropical diseases: a rationale for inter-sectoral collaboration». PLOS Neglected Tropical Diseases. 7 (9) e2439. doi:10.1371/journal.pntd.0002439. PMC 3784463. PMID 24086781.
- ↑ «WHO strengthens focus on water, sanitation and hygiene to accelerate elimination of neglected tropical diseases». World Health Organization (WHO). 2015 թ․ օգոստոսի 27. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ օգոստոսի 31-ին. Վերցված է 2015 թ․ սեպտեմբերի 14-ին.
- ↑ Water Sanitation and Hygiene for accelerating and sustaining progress on Neglected Tropical Diseases. A global strategy 2015 - 2020 (Report). Geneva, Switzerland: World Health Organization (WHO). 2015. էջ 26. Արխիվացված է օրիգինալից 2015-09-25-ին.
- ↑ Accelerating work to overcome the global impact of Neglected Tropical Diseases. A raodmap for implementation (PDF) (Report). Geneva, Switzerland: World Health Organization (WHO). 2012.
- ↑ «Poster on Water, Sanitation and Hygiene (WASH) for accelerating and sustaining progress on NTDs» (PDF). World Health Organization (WHO). 2015 թ․ օգոստոսի 27. Վերցված է 2015 թ․ սեպտեմբերի 14-ին.
- 1 2 3 Yadav SS, Lal R (2018 թ․ փետրվար). «Vulnerability of women to climate change in arid and semi-arid regions: The case of India and South Asia». Journal of Arid Environments. 149: 4–17. Bibcode:2018JArEn.149....4Y. doi:10.1016/j.jaridenv.2017.08.001. ISSN 0140-1963.
- ↑ Schuster RC, Butler MS, Wutich A, Miller JD, Young SL (2020 թ․ հունվար). «"If there is no water, we cannot feed our children": The far-reaching consequences of water insecurity on infant feeding practices and infant health across 16 low- and middle-income countries». American Journal of Human Biology. 32 (1) e23357. doi:10.1002/ajhb.23357. PMC 7537364. PMID 31868269. S2CID 209448427.
- 1 2 Mahon T, Fernandes M (2010). «Menstrual hygiene in South Asia: a neglected issue for WASH (water, sanitation and hygiene) programmes» (PDF). Gender & Development. 18 (1): 99–113. doi:10.1080/13552071003600083. ISSN 1355-2074. S2CID 70965338.
- ↑ «ORCID». orcid.org. Վերցված է 2024-12-27-ին.
- 1 2 3 4 Cairncross S, Hunt C, Boisson S, Bostoen K, Curtis V, Fung IC, Schmidt WP (2010 թ․ ապրիլ). «Water, sanitation and hygiene for the prevention of diarrhoea». International Journal of Epidemiology. 39 (Suppl 1): i193–i205. doi:10.1093/ije/dyq035. PMC 2845874. PMID 20348121.
- 1 2 3 Fewtrell L, Kaufmann RB, Kay D, Enanoria W, Haller L, Colford JM (2005 թ․ հունվար). «Water, sanitation, and hygiene interventions to reduce diarrhoea in less developed countries: a systematic review and meta-analysis» (PDF). The Lancet. Infectious Diseases. 5 (1): 42–52. doi:10.1016/S1473-3099(04)01253-8. PMID 15620560.
- 1 2 3 Taylor DL, Kahawita TM, Cairncross S, Ensink JH (2015). «The Impact of Water, Sanitation and Hygiene Interventions to Control Cholera: A Systematic Review». PLOS ONE. 10 (8) e0135676. Bibcode:2015PLoSO..1035676T. doi:10.1371/journal.pone.0135676. PMC 4540465. PMID 26284367.
- ↑ Cutler D, Miller G (2005 թ․ փետրվար). «The role of public health improvements in health advances: the twentieth-century United States». Demography. 42 (1): 1–22. doi:10.1353/dem.2005.0002. PMID 15782893. S2CID 35536095.
- ↑ Clasen TF, Alexander KT, Sinclair D, Boisson S, Peletz R, Chang HH, և այլք: (2015 թ․ հոկտեմբեր). «Interventions to improve water quality for preventing diarrhoea». The Cochrane Database of Systematic Reviews. John Wiley & Sons, Ltd. 2015 (10) CD004794. doi:10.1002/14651858.cd004794.pub3. PMC 4625648. PMID 26488938.
- ↑ Tsesmelis DE, Skondras NA, Khan SY, Kolokytha E, Karavitis CA (2020 թ․ հունիս). «Water, sanitation and hygiene (WASH) index: development and application to measure WASH service levels in European humanitarian camps». Water Resources Management. 34 (8): 2449–2470. Bibcode:2020WatRM..34.2449T. doi:10.1007/s11269-020-02562-z. S2CID 219318999.
- ↑ Toonen J, Akwataghibe N, Wolmarans L, Wegelin M (2014). Evaluation of Water, Sanitation, and Hygiene (WASH) within the UNICEF Country Programme of Cooperation Final Report [Internet] (PDF) (Report). Վերցված է 2017 թ․ հոկտեմբերի 3-ին.
- 1 2 Bisung, Elijah; Dickin, Sarah (2019). «Concept mapping: Engaging stakeholders to identify factors that contribute to empowerment in the water and sanitation sector in West Africa». SSM - Population Health (անգլերեն). 9 100490. doi:10.1016/j.ssmph.2019.100490. PMC 6978480. PMID 31993485.
- ↑ «Water, sanitation and hygiene - A Pathway to Realizing Gender Equality and the Empowerment of Women and Girls». WaterAid Canada. 2019.
- ↑ Sidhu G, Grossman A, Johnson N (2003). Diverting the flow: a resource guide to gender, rights and water privatization. New York, NY, USA: Woman's Environment and Development Organization (WEDO). ISBN 978-0-9746651-0-8.
- ↑ Crow B, Odaba E (2010 թ․ նոյեմբեր). «Access to Water in a Nairobi Slum: Women's Work and Institutional Learning» (PDF). Water International. 35 (6): 733–747. Bibcode:2010WatIn..35..733C. doi:10.1080/02508060.2010.533344. S2CID 153289383.
- 1 2 Keefer N, Bousalis R (2015 թ․ հունվար). «How Do You Get Your Water? Structural Violence Pedagogy and Women's Access to Water». Social Studies. 106 (6): 256–263. doi:10.1080/00377996.2015.1072793. S2CID 143162763.
- 1 2 3 Koolwal G, Van de Walle D (2010 թ․ մայիս). Access to Water, Women's Work and Child Outcomes (PDF). The World Bank. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2018-04-16-ին. Վերցված է 2020-02-04-ին.
- ↑ «Gender». UN-Water. Վերցված է 2020 թ․ փետրվարի 21-ին.
- ↑ House S, Ferron S, Sommer M, Cavill S, Violence G (2014). «Violence, Gender and WASH: A Practitioner's Toolkit - Making water, sanitation and hygiene safer through improved programming and services». London, UK: WaterAid/SHARE.
- ↑ Sommer M, Ferron S, Cavill S, House S (2015). «Violence, gender and WASH: spurring action on a complex, under-documented and sensitive topic». Environment and Urbanization (անգլերեն). 27 (1): 105–116. Bibcode:2015EnUrb..27..105S. doi:10.1177/0956247814564528. ISSN 0956-2478. S2CID 70398487.
- 1 2 «Improving WASH, Reducing Vulnerabilities to Violence». WASHfunders (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2021-05-13-ին.
- 1 2 «Why gender matters - A tutorial for water managers - Resources • SuSanA». www.susana.org. Վերցված է 2022-07-06-ին.
- 1 2 «Women in Water Utilities - Breaking Barriers». Washington, DC: World Bank. 2019.
- 1 2 3 Raising Even More Clean Hands: Advancing Learning, Health and Participation through WASH in Schools (Report). New York: UNICEF, United Nations Children's Fund. 2012.
- ↑ «Puberty Education and Menstrual Hygiene Management» (PDF). UNESCO. 2014.
- 1 2 3 Dauenhauer K, Schlenk J, Langkau T (2016). Managing WASH in Schools: Is the Education Sector Ready?. A Thematic Discussion Series hosted by GIZ and SuSanA. (Report). Germany: Sustainable Sanitation Alliance.
- ↑ Agol D, Harvey P, Maíllo J (2018-03-01). «Sanitation and water supply in schools and girls' educational progression in Zambia». Journal of Water Sanitation and Hygiene for Development (անգլերեն). 8 (1): 53–61. Bibcode:2018JWSHD...8...53A. doi:10.2166/washdev.2017.032. ISSN 2043-9083.
- ↑ Tiberghien JE (2016). School WASH research: India country report. WaterAid. Արխիվացված է օրիգինալից 2017-08-17-ին. Վերցված է 2017-08-17-ին.[Հղում աղբյուրներին]
- ↑ Tiberghien JE (2016). School WASH research: Pakistan country report. WaterAid. Արխիվացված է օրիգինալից 2017-08-17-ին. Վերցված է 2017-08-17-ին.[Հղում աղբյուրներին]
- ↑ Tiberghien JE (2016). School WASH research: Nepal country report. WaterAid. Արխիվացված է օրիգինալից 2017-08-17-ին. Վերցված է 2017-08-17-ին.[Հղում աղբյուրներին]
- ↑ Tiberghien JE (2016). School WASH research: Bangladesh country report. WaterAid. Արխիվացված է օրիգինալից 2017-08-17-ին. Վերցված է 2017-08-17-ին.[Հղում աղբյուրներին]
- ↑ Scaling up group handwashing in schools - Compendium of group washing facilities across the globe (Report). New York, US; Eschborn, Germany: UNICEF, GIZ. 2016.
- ↑ Raising Even More Clean Hands: Advancing Health, Learning and Equity through WASH in Schools, Joint Call to Action (PDF) (Report). UNICEF. 2012.
- ↑ School Community Manual - Indonesia (formerly Manual for teachers), Fit for School. GIZ Fit for School, Philippines. 2014. ISBN 978-3-95645-250-5.
- ↑ Field Guide: Hardware for Group Handwashing in Schools. Deutsche Gesellschaft für Internationale Zusammenarbeit (GIZ), Philippines. ISBN 978-3-95645-057-0.[Հղում աղբյուրներին]
- 1 2 3 «WHO | Water, sanitation and hygiene in health care facilities». 2015-03-20. Արխիվացված է օրիգինալից 2015-03-20-ին. Վերցված է 2022-07-06-ին.
- 1 2 Water, sanitation and hygiene in health care facilities: practical steps to achieve universal access (Report). Geneva: World Health Organization. 2019. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 18-ին. «Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO»
- ↑ Monitoring WASH in Health Care Facilities (PDF) (Report). World Health Organization. 2016. Վերցված է 2017 թ․ հոկտեմբերի 3-ին.
- ↑ Water, sanitation and hygiene in health care facilities in Asia and the Pacific. WaterAid (Report). 2015. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ հոկտեմբերի 4-ին. Վերցված է 2017 թ․ հոկտեմբերի 3-ին.
- 1 2 3 4 «Water, Sanitation, Hygiene and Habitat in Prisons». International Committee of the Red Cross (անգլերեն). 2020. Վերցված է 2022-08-02-ին.
- 1 2 Alam, Md Zakiul (2022). «Ethnic inequalities in access to WASH in Bangladesh». The Lancet Global Health (անգլերեն). 10 (8): e1086–e1087. doi:10.1016/S2214-109X(22)00232-7. PMID 35839804. S2CID 250514173.
- 1 2 3 Moe CL, Rheingans RD (2006 թ․ հուլիս). «Global challenges in water, sanitation and health». Journal of Water and Health. 4 (S1): 41–57. Bibcode:2006JWH.....4S..41M. doi:10.2166/wh.2006.0043. PMID 16493899.
- ↑ Abellán J, Alonso JA (2022). «Promoting global access to water and sanitation: A supply and demand perspective». Water Resources and Economics (անգլերեն). 38 100194. Bibcode:2022WRE....3800194A. doi:10.1016/j.wre.2022.100194. S2CID 246261266.
- ↑ Duflo E, Galiani S, Mobarak M (2012 թ․ հոկտեմբեր). Improving Access to Urban Services for the Poor: Open Issues and a Framework for a Future Research Agenda (PDF). Cambridge, MA: Abdul Latif Jameel Poverty Action Lab. էջ 5. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2017 թ․ հուլիսի 8-ին. Վերցված է 2020 թ․ մարտի 4-ին.
- ↑ «Water Currents: Learning from Failures». Water Currents: Learning from Failures | Globalwaters.org (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ ապրիլի 11. Վերցված է 2022-07-12-ին.
{{cite web}}: CS1 սպաս․ unfit URL (link) - ↑ Carter RC, Tyrrel SF, Howsam P (1999 թ․ օգոստոս). «The Impact and Sustainability of Community Water Supply and Sanitation Programmes in Developing Countries». Water and Environment Journal. 13 (4): 292–296. Bibcode:1999WaEnJ..13..292C. doi:10.1111/j.1747-6593.1999.tb01050.x. ISSN 1747-6585. S2CID 16993732.
- ↑ The greenhouse gas protocol: a corporate accounting and reporting standard. World Business Council for Sustainable Development, World Resources Institute (Rev. ed.). Geneva, Switzerland: World Business Council for Sustainable Development. 2004. ISBN 1-56973-568-9. OCLC 55049070.
{{cite book}}: CS1 սպաս․ այլ (link) - 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 Alix, Alexandre; Bellet, Laurent; Trommsdorff, Corinne; Audureau, Iris, eds. (2022). Reducing the Greenhouse Gas Emissions of Water and Sanitation Services: Overview of emissions and their potential reduction illustrated by utility know-how (անգլերեն). IWA Publishing. doi:10.2166/9781789063172. ISBN 978-1-78906-317-2. S2CID 250128707.
- ↑ Isabella Montgomery, Kory Russel, Roshni Dave, Lauren Harroff (2020) Supporting the Shift to Climate Positive Sanitation POLICY BRIEF August 2020 Emissions calculator demonstrates reduced climate impact with container-based sanitation. CSBA and WSSCC.
- ↑ Song, Cuihong; Zhu, Jun-Jie; Willis, John L.; Moore, Daniel P.; Zondlo, Mark A.; Ren, Zhiyong Jason (2023-02-14). «Methane Emissions from Municipal Wastewater Collection and Treatment Systems». Environmental Science & Technology (անգլերեն). 57 (6): 2248–2261. Bibcode:2023EnST...57.2248S. doi:10.1021/acs.est.2c04388. ISSN 0013-936X. PMC 10041530. PMID 36735881. S2CID 256577352.
- ↑ IPCC (2019). «2019 Refinement to the 2006 IPCC Guidelines for National Greenhouse Gas Inventories. Vol. 5. Waste. Chapter 6 Wastewater Treatment and Discharge» (PDF).
- 1 2 3 4 Cheng, Shikun; Long, Jinyun; Evans, Barbara; Zhan, Zhe; Li, Tianxin; Chen, Cong; Mang, Heinz-Peter; Li, Zifu (2022). «Non-negligible greenhouse gas emissions from non-sewered sanitation systems: A meta-analysis». Environmental Research (անգլերեն). 212 (Pt D) 113468. Bibcode:2022ER....21213468C. doi:10.1016/j.envres.2022.113468. PMC 9227720. PMID 35597295.
- 1 2 Dickin, Sarah; Bayoumi, Moustafa; Giné, Ricard; Andersson, Kim; Jiménez, Alejandro (2020 թ․ մայիսի 25). «Sustainable sanitation and gaps in global climate policy and financing». npj Clean Water (անգլերեն). 3 (1): 24. Bibcode:2020npjCW...3...24D. doi:10.1038/s41545-020-0072-8. ISSN 2059-7037. S2CID 218865175.
- 1 2 Howard, Guy; Calow, Roger; Macdonald, Alan; Bartram, Jamie (2016). «Climate Change and Water and Sanitation: Likely Impacts and Emerging Trends for Action». Annual Review of Environment and Resources (անգլերեն). 41 (1): 253–276. Bibcode:2016ARER...41..253H. doi:10.1146/annurev-environ-110615-085856. ISSN 1543-5938. S2CID 155259589.
- 1 2 «Climate Change Response for Inclusive WASH: A guidance note for Plan International Indonesia, Guidance Note». ReliefWeb (անգլերեն). Indonesia. 2020 թ․ դեկտեմբեր. Վերցված է 2021-05-13-ին.
- ↑ SWA (2020) Adapting to climate change and fostering a low carbon water and sanitation sector. Sanitation and Water for All (SWA)
- ↑ Douville, H., K. Raghavan, J. Renwick, R.P. Allan, P.A. Arias, M. Barlow, R. Cerezo-Mota, A. Cherchi, T.Y. Gan, J. Gergis, D. Jiang, A. Khan, W. Pokam Mba, D. Rosenfeld, J. Tierney, and O. Zolina, 2021: Water Cycle Changes. In Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 1055–1210, doi:10.1017/9781009157896.010
- ↑ Sinisi, L. (2011). Guidance on Water Supply and Sanitation in Extreme Weather Events. Geneva: World Health Organization. ISBN 978-92-890-0259-2. OCLC 870244396.
- ↑ «Climate change | WASH Matters». washmatters.wateraid.org (անգլերեն). Վերցված է 2020-11-25-ին.
- ↑ «JMP». washdata.org. Վերցված է 2020-11-25-ին.
- ↑ Joubert L. «URBAN FLOOD STORIES PAINT FULLER PICTURE OF CLIMATE RISK IN EAST AFRICAN CITIES». fcfa. Արխիվացված է օրիգինալից 2021-03-14-ին. Վերցված է 2026-06-13-ին.
- ↑ «Africa Water Week 2018: Inclusive urban WASH services under climate change». Future Climate For Africa (ամերիկյան անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2020-10-25-ին. Վերցված է 2020-11-25-ին.
- 1 2 3 Sinisi, L & Aertgeerts, R. (2011). Guidance on water supply and sanitation in extreme weather events. World Health Organization. Regional Office for Europe.
- ↑ IISD's SDG Knowledge Hub (2017 թ․ հոկտեմբերի 31). «Guest Article: Addressing Climate Change Means Addressing the Global Sanitation Crisis | SDG Knowledge Hub | IISD». IISD (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2021-02-04-ին.
- ↑ IPCC, 2022: Summary for Policymakers [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, M. Tignor, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem (eds.)]. In: Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem, B. Rama (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA, pp. 3–33, doi:10.1017/9781009325844.001.
- 1 2 3 Grasham, Catherine Fallon; Calow, Roger; Casey, Vincent; Charles, Katrina J.; de Wit, Sara; Dyer, Ellen; Fullwood-Thomas, Jess; Hirons, Mark; Hope, Robert; Hoque, Sonia Ferdous; Jepson, Wendy; Korzenevica, Marina; Murphy, Rebecca; Plastow, John; Ross, Ian (2021). «Engaging with the politics of climate resilience towards clean water and sanitation for all». npj Clean Water (անգլերեն). 4 (1): 42. Bibcode:2021npjCW...4...42G. doi:10.1038/s41545-021-00133-2. ISSN 2059-7037.
- 1 2 3 Murgatroyd A, Charles KJ, Chautard A, Dyer E, Grasham C, Hope R, և այլք: (2021). Water Security for Climate Resilience Report: A synthesis of research from the Oxford University REACH programme (Report). University of Oxford, UK. Արխիվացված է օրիգինալից 2022-10-05-ին. Վերցված է 2022-07-06-ին.
- ↑ UNICEF and GWP (2022) Strategic Framework for WASH Climate Resilient Development - 2022 Edition, Prepared in cooperation with HR Wallingford in 2014, 2017 and 2022, and with the Overseas Development Institute (ODI) in 2014, 978-91-87823-69-5
- 1 2 «UN-Water Global Analysis and Assessment of Sanitation and Drinking-Water (GLAAS) 2019 Report - National systems to support drinking-water, sanitation and hygiene - Global status report 2019». Geneva, Switzerland: World Health Organization (WHO). 2019.
- 1 2 WHO (2022) Strong systems and sound investments: evidence on and key insights into accelerating progress on sanitation, drinking-water and hygiene. The UN-Water global analysis and assessment of sanitation and drinking-water (GLAAS) 2022 report. Geneva: World Health Organization; 2022. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO.
- 1 2 3 Dery, Florence; Bisung, Elijah; Dickin, Sarah; Dyer, Michelle (2020). «Understanding empowerment in water, sanitation, and hygiene (WASH): a scoping review». Journal of Water, Sanitation and Hygiene for Development (անգլերեն). 10 (1): 5–15. Bibcode:2020JWSHD..10....5D. doi:10.2166/washdev.2019.077. ISSN 2043-9083.
- ↑ Dickin, Sarah; Bisung, Elijah; Nansi, Juste; Charles, Katrina (2021). «Empowerment in water, sanitation and hygiene index». World Development (անգլերեն). 137 105158. doi:10.1016/j.worlddev.2020.105158.
- ↑ «The Dublin statement». www.wmo.int. Վերցված է 2020-02-21-ին.
- ↑ «Toolkit on Gender in Water and Sanitation» (PDF). Worldbank. 1996. Gender Toolkit Series Number 2.
- ↑ «A Gender Perspective on Water Resources and Sanitation». Interagency Task Force on Gender and Water. United Nations Department of Economic and Social Affairs. 2005.
- ↑ «Reports | JMP». washdata.org. Վերցված է 2022-07-07-ին.
- ↑ Transforming our world the 2030 Agenda for Sustainable Development: A/RES/70/1. United Nations, Division for Sustainable Development. 2015. OCLC 973387855.
- ↑ «Goal 7: Ensure Environmental Sustainability». United Nations Millennium Development Goals website. Վերցված է 2015 թ․ ապրիլի 27-ին.
- ↑ Cronk, R.; Slaymaker, T.; Bartram, J. (2015). «Monitoring drinking water, sanitation, and hygiene in non-household settings: Priorities for policy and practice». International Journal of Hygiene and Environmental Health. 218 (8): 694–703. Bibcode:2015IJHEH.218..694C. doi:10.1016/j.ijheh.2015.03.003. PMID 25836758.
- ↑ «Where we work». WaterAid. 2011 թ․ հոկտեմբերի 26. Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ նոյեմբերի 21-ին. Վերցված է 2011 թ․ դեկտեմբերի 5-ին.
- ↑ United Nations Children's Fund. UNICEF's engagement in Sanitation and Water for All (2012-07). "UNICEF's engagement in Sanitation and Water for All" Արխիվացված 3 Հունվար 2015 Wayback Machine.
- ↑ UNICEF Strategy for Water, Sanitation, and Hygiene 2016-2030 (PDF) (Report). New York: UNICEF. 2016 թ․ օգոստոս. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2017 թ․ հոկտեմբերի 4-ին.
- ↑ «Water, sanitation and education | Water, Sanitation and Hygiene | UNICEF». UNICEF.
- ↑ «About UN-Water». UN-Water (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2022-07-11-ին.
- ↑ von Muench E, Spuhler D, Surridge T, Ekane N, Andersson K, Fidan EG, Rosemarin A (2013). «Sustainable Sanitation Alliance members take a closer look at the Bill & Melinda Gates Foundation's sanitation grants» (PDF). Sustainable Sanitation Practice Journal (17): 4–10. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2016-11-30-ին. Վերցված է 2015-04-30-ին.