Къеди́ (гІур. Кеди́) — ккола Дагъистан Республикаялъул ЦӀумада мухъалъул росу. Ва гьединго гьеб рикӀкӀуна Ункъракьалъул расмияб гуреб тахшагьарлъун.

Росу
Къеди
гІур. Кеди
Ошибка Lua в Модуль:Wikidata на строке 334: Функция для отображения значения не найдена..
42.524748°0′0″N 45.9667969°0′0″E / 42.52475°N 45.96680°E / 42.52475; 45.96680 Координатал: Parameter: "scale=" should be "scale:"
Координатал: Parameter: "region=" should be "region:"
Координатал: Parameter: "type=" should be "type:"
Пачалихъ  Россия
Федерациялъул субъект Дагъистан
Муниципалияб мухъ ЦӀумада мухъ
Росдал поселение Къеди росу
Жанисеб бикьи

3 авал:

    • ТIасияб авал
    • Гъоркьияб авал
    • Кванхи-авал
Тарих ва ракьхъвай
ТӀоцебесеб рехсей XӀӀ гIасру
ГӀатӀилъи 2,2 км²
Централъул борхалъи 2085[1] м
СагӀтазул зона UTC+3:00
Халкъ
Къадар 875 чи (2022)
Миллат(ал) Аварал
Конфессия(л) Ислам
Катойконим къеди́сав, къеди́сай, къеди́сал
Расмияб мацӀ авар, гӀурус
Цифрабазул идентификаторал
Почалъул индекс 368900
ОКАТО код 257 000 003 82 257 000 003
ОКТМО код 82657427101
ГКГН номер 0300232
avariya.wixsite.com/kedy/kedy  (авар)
Къеди (Россия)
ТӀанкӀ
Къеди
Москва
Къеди (Дагъистан)
МахӀачхъала
Агъвали
ТӀанкӀ
Къеди
Къеди (ЦӀумада мухъ)
Агъвали
ТӀанкӀ
Къеди

Ракьхъвай

хисизабизе

Къеди буго Дагъистаналъул ва чачаназул гӀорхъода аскоб. Росу бакьулӀан чвахулеб буго лъар (Саситлинка), ГӀандигӀоргун жиб жубалеб.

ГӀадамал

хисизабизе

Къедиса гочарал гӀадамал руго гьал хаду рехсарал росабалъ: Шава (Бабаюрт мухъ), ХӀажидада (Хъумторхъала мухъ), Коби (ЧачаналӀ, Шелковск мухъ), Ахъсай (Хасавюрт район).

РосулӀ гӀемерисел руго аварал, Ислам-дин ккурал. Ахирисел соназ гӀадамазул къадар гьениб лъалаго цӀцӀикӀана. Школалде ине заман щвечӀел лъималазул къадар Къедиб жакъа 70-80 чиясда бахун буго ва къедисел хӀажаталлъун ккун руго росулӀ лъималазе ясли-ах рагьин тӀалаб гьабун хӀукуматалде гӀарзгун ине.

Гьединго 90-ялдасаги тӀаде санал рахарал гӀадамалги Къеди дагьал гьечӀо. Дагъистаналда бищунго гӀумру халатал гӀадамаздасан ккола Къедиса 1905 соналда жий гьаюрай Хизриева Арайчо[2].

Къеди росдал руго 3 "Мать-героиня" цӀар шварай эбелги:

  • Пайзулаева Халисат
  • Хъаралова Марзигат
  • Хъаралова ХӀалимат[3].

ГӀадамазул къадар

хисизабизе

1886 соналъ Къеди росулӀ букӀун буго 125 цӀараки. 266 бихьинчи, 231 чӀужугӀадан.

1896 соналъ — 132 цӀараки, 241 бихьинчи, 252 чӀужугӀадан. Росдал киналго гӀадамал — 523 чи.

1899 соналъ — 125 цӀараки: 268 бихьинчи, 247 чӀужугӀадан.

1908 соналъ — 120 цӀараки[4].

Ахиричел соназда:

1895[5] сон2010[6] сон2012 [7] сон2013 [8] сон2014[9] сон2015 [10] сон2022 сон[11]
527↗738↗746↗754↗757↗779↗875

Къедисал цогидал бакӀазда (2023 сон):

хисизабизе
Тартиб БакӀ ЦӀараки
1 ХӀажидада 185
2 Къеди 150
3 МахӀачхъала 87
4 Шава 77
5 Хасавюрт 76
6 Ахъсай 65
7 Коби 65
8 Новогагатли 22
ТӀолго: 727 цӀараки[4]

Гьава-бакъ

хисизабизе
Къеди росдал климат
ГӀаламат Янв. Фев. Март Апр. Май Июн Июл Авг. Сен. Окт. Нояб. Дек. ЛъагӀ
Абсолютияб максимум, °C 27,0 29,0 34,7 35,7 38,9 43,0 43,1 42,4 40,4 35,8 30,6 26,7 43,1
Гьоркьохъеб максимум, °C 14,9 14,9 16,5 18,8 22,6 26,4 29,4 30,0 27,4 24,1 19,9 16,5 21,8
Гьоркьохъеб температура, °C 8,1 8,5 8,6 13,0 22,3 27,1 26,8 35,5 24,3 21,0 17,1 14,0 18,8
Гьоркьохъеб минимум, °C 10,4 10,0 11,1 13,1 16,4 20,2 23,0 23,8 21,4 18,3 14,6 11,7 16,2
Абсолютияб минимум, °C 2,0 2,4 2,4 6,5 9,8 13,0 17,8 17,9 13,4 10,0 5,1 1,6 1,6
ГӀазу-цӀадал норма, мм 116 73 100 63 54 21 13 20 61 75 137 161 904

Къеди росдае тӀоцебе кьучӀ лъурал гӀадамазул гьабсагӀаталъ баян гьечӀо, амма цебесаб биценалда рекъон жакъасел къедисезул умумул гьенире рачӀарал рукӀин чӀчӀолеб буго XӀӀ-XӀӀӀ гӀасруяз[12].

Росдал тухумал ва гьезул тарих

хисизабизе

Къеди росу бикьула лъабго авалалде: ТӀасияб авал, Гъоркьияб авал ва Кванхи-авал (лъар тун квегӀаб рахъалда бараб росдал бутӀа; гьениб тӀоцебе рукъ бан букӀун буго Кванхи росулӀа бидвиххун вачӀарав чияс). РосулӀ жаниб букӀун буго кӀиго годекӀан: ТӀасияб годекӀан (гьенире ракӀарулаан гӀолохъаби) ва Гъоркьияб годекӀан (гьенир рукӀунаан чӀахӀиял чагӀи ва гьарулаан росдал данделъаби)[13].

Къеди ругел тухумазул къадар батӀи-батӀияб бицуна. Мисалалъе, М. ХӀусейновас Ункъракьалъул хӀакъалъулӀ хъвараб тӀехьалда бицунеб буго Къеди пуланал 4 тухум бугин: Нуцаби, Малалал, Къуйлял, ХӀамсал (Гьамщал ратила, гьас мекъи хъварал)[14]. ГӀаммаб къагӀидаялъ гьадинал тухумал руго гьенир:

  1. Нуцаби. Гьел ккола батӀи-батӀияб заманалда Хунзахъа гочун рачӀарал нуцабазул гӀагарлъи Ункъракь мухъалда жидеца бетӀерлъи гьабулел рукӀарал. Бищун некӀсияб гьаб тухумалъул гӀаркьел ккола Алдамилал, жал гьанире, тӀадегӀан рехсарал баяназда рекъон, XIII-б гӀасруялъул бакьулӀ, Суракъатил вас Байсаргун цадахъ щварал. Гьаниб аваданаб жаниблъиялда гьазда рихьун ратила кулабазда гӀумру гьабулел чагӀи ва гьенибго лъарал рагӀалда – цӀакъ щулияб кьурул гӀус гӀадаб борхалъи. Гьеб борхалъуда гьез бан буго гьен (гІурус. «замок») ва гьелда сверухъ жидерго рукъзал, сверухъ къедги бугел ва жанибе унеб кавуги лъураб. ГьабсагӀатги гьеб борхалъуда бараб нуцабазул авалалда росулӀ абула Каву-йилан. Гьенибго биценазда рекъон, Имаматалъул заманалда сивунир жанир рахчун рукӀарал нуцабазул тухумалъул чагӀи рухӀун руго, гьелда сверухъ цӀаги бан. Мансур ХӀайдарбеговасухъе щварал баяназда рекъон, гьеб лӀугьа-бахъин ккун буго гьижрияб 1260-б соналъул шавал моцӀалъул ахиралда[15] (1844-б соналъул ноябералъул бакьулӀ). Гьенив вукӀинчӀев нуцабазул тухумалдаса КӀудияв Сурхай абарав чи чӀван вуго нахъа жив Шамилил наиблъун тӀамарав Сасикьа Тула-ГӀиса абурав чияс къегьалазул ГьагӀмади росулӀ (гІурус. «село Хакмадой Шаройского района Чеченской Республики»). ГьагӀмади гьесул букӀун буго гӀагарлъи. Нуцабазул кӀиабилеб гӀаркьел ккола – АмирхӀамзалал. Гьел ккола, КӀудияв ГӀумаханил вац Гебекил наслуялъул (Гебекил 5-б наслу – Хъайтмаз ПатагӀалиев-Аварский) биценазда ва Тимур Айтберовасда ратарал гӀараб хъвай-хъвагӀаязда рекъон, 1729-30 (гьижрияб 1142 с.) соналда жиндир эменги чӀван Къедиве арав АмирхӀамза абурав нуцалчиясул наслу. Гьеб соналда Хунзахъ аскӀоб бугеб КӀахъ росулӀ ккун буго лъабго вацасда гьоркьоб кьал. Пирхарав ГӀумма-нуцалил чагӀаз чӀван ратила (лъица лъалеб гьечӀо) гьесул вацал Гьанкалавгун Туралав, вас гьесул васги МухӀамад[16]. ЧӀаго хутӀанила Гьанкаласул вас АмирхӀамза. Гьевги жиндирго кӀиго яцгун имгӀал Пирхарав ГӀумма-нуцалилгун рекъел къабул гьабичӀого ун вуго Къедиве. Гьенир кӀияйго яцги (цоялда цӀар Ханзада) Алдамилазе кьун руго. Жеги Нуцаби тухумалъул рицуна Сурхайилал (гьев ХӀХ-б гӀ. гӀумру гьабун вукӀарав чиясдаса бачӀараб цӀар батила; дида ккола гьелги АмирхӀамзалалги цого-цо чагӀи ругин) ва БурикӀилал (гьездаго Бурашилалги абула) абурал гӀаркьалаби ругин абун. Нуцабазул тухумалъул чагӀи руго цогидал Ункъракьалъул росабьалъги: Гьакъо – Суракъатилал (Къедиса Сурхайилазул гӀагарал ругилан бицуна), Сасикь – БацӀилал (гьездаго Асланбегилалги абула; биценазда рекъон 1844-б соналда Асланбег гьитӀинав вас вукӀиндал чӀвачӀого хутӀана ва хадув Сасикь гочана); Силда – Хъазилал (АмирхӀамзалал), КӀванкьада – АмирхӀамзалал (ХӀХ-б гӀасруялъул кӀиабилеб бащалъуда гьениве гочун вуго МухӀамад абурав чи, гьелги ккола гьесул наслу).
  2. Гьамщал – гьел ккола гьанжесеб Хунзахъ мухъалъул Гьамущи росулӀа гочарал чагӀазул наслу. Гьезул рукъзаби рукӀун руго Кванхи-авалалда ва гьел некӀо заманалдасаго гӀияхъабилъун рукӀун руго.
  3. КӀушкӀандилал (гьездаго абула жеги ХважакӀал ва Малалал; ахирисеб тӀокӀцӀар щун буго гьезие халатаб мали букӀиндал гьезул росдацаго хӀалтӀизабулеб букӀараб). Биценазда рекъон, гьел ккола кьолболал чагӀи, гьанире Алдамилал рачӀараб мехалъго гьанир кулабазда рукӀарал ва хадур Кванхи-авалалда ва Гъоркьияб авалалда рукъзал рарал. Ислам босилелде цере гьел гуржи-диналъул яги насраниял рукӀарал чагӀи хӀисабалда, гьазда гуржиялги абула цо-цояз. Амма гьеб рагӀи нилъеда миллат яги халкъ хӀисабалда гуреб бичӀчӀизе кколеб, некӀо гьезул букӀараб насранияб дин сабаблъун щвараб цӀар букӀин лъазе ккола. Жеги гьаб тухумалде гъорлӀе рачун руго некӀо Гьидалъа ва Ракьу-ГӀахьвахъа рачӀарал чагӀи. Нуцаби нахъе тун, бищун гӀадамал цӀикӀкӀарал ва рагӀи билълъараб тухум кколаан гьаб. КӀушкӀандилал абураб цӀар Малалал тухумалъе щун батила XIX-б гӀ. машгьурав бол цевехъан Къедиса КӀушкӀантӀи гьеб тухумалдаса вукӀиндал ва гьесул машгьурлъиялъ гьеб цӀар хисидал[17].
  4. Къойилал (цо-цояз Къуялги абула) – ккола жидер къегьалазул (чачаназул) наслу бугел, жал къойилго хӀалтӀулел рукӀиндал гьеб цӀар щварал чагӀи. Цояз абула гьел къегьалазул КӀеселиб росулӀа (гІурус. с.Кеселой Шаройского района ЧР) рачӀарал ругила, цогидаз бицуна ГӀачиниса (чачаназул Шобутиб мухъалда бугеб росу) кколилан гьел. БукӀине рес буго гьеб кӀиябго росулӀа рачӀарал чачанал цо тухумалде гъорлӀе лӀугьинеги.

Гьебго кӀудияб ункъо тухум рикӀкӀинчӀого, Къеди росулъ нахъа заманалда гьанире гочарал чагӀаздаса лӀугьараб чанго рукъ букӀана:

  • Хоролал – XIX-б гӀасруялда Сасикьа вачӀарав чиясул наслу. Гьенивеги гьев Ангъидаса ва гъовеги ТӀидиса вачӀун вугин бицуна ва гьелъие кьучӀ бугел гӀараб хъвай-хъвагӀаялги рагӀула. ПалхӀасил, гьал ккола жидер кьибил Гьидалъа, ТӀидиб росулӀа бугел чагӀи.
  • ГӀабулал – жал Хъварши росулӀа кьибил бугел чагӀийилан абула.
  • Лолонисел – кьибил кисан бугебали лъазе кӀвечӀо.

МагӀишат-яшав

хисизабизе
Файл:Инко АмирхӀамзал кулиялда.jpg
Инко, АмирхӀамзал колода

ГӀемерисел къедисал руго боцӀи-панз хьихьун бетӀербахъи гьабулел гӀадамал. Гьезул цо-цоял Сочиялда, Анапаялда, Краснодаралда ва Россиялъул цоги-цогидалги шагьаразде ун бакӀал раялда хӀалтӀула, гьединго гьабула даран-базарги. Руччабацаги лъималацаги риидал бакӀарула лай, гӀодобкару, гӀинтӀи, мучари ва цоги-цогидал даруял, гьеб ракьалда жал гӀемер рукӀунел хурдулги. Хурзабахъ хьалеб жоги гьезул гӀемерисеб картошка, хъапуста, ламадур, пер букӀуна. Сверухъ ругел цогидал росабазул гӀадамазе бокьула Къедисезул мугӀрузда хьихьараб боцӀул гьанги, хӀан-нахги. Къеди руго цӀар рагӀарал чанахъабиги, махшел камилал гӀияхъабиги.

Динияб гӀуцӀцӀи

хисизабизе

РосулӀ буго кӀиго мажгит: кӀудияб ва цо гьитӀинабги ("авал мажгит"). Росдал гӀемерисел руччаби-ясаз ретӀуна бусурбабазе хасаб ретӀел.

1900 соналъ байбихьула Къеди росдал мажгит цӀигьабун къачӀаялъул хӀалтӀаби.

Машгьурал росуцоял

хисизабизе

МугъчӀваял

хисизабизе
  1. ↑ Населенный пункт: Кеди
  2. ↑ "В селе Кеди живет долгожительница Цумадинского района - Хизриева Арайчо". Архивация оригинал, 2014-07-14. Щвей 2014-06-10. {{cite web}}: Invalid |url-status=хвараб (help)
  3. ↑ "Матери-героини". Архивация оригинал, 2014-08-14. Щвей 2014-06-10. {{cite web}}: Invalid |url-status=хвараб (help)
  4. 1 2 ГъазимухӀамадов И. А. Къеди ва Къедисал : моногр.. — МахӀачхъала : Изд-во Эпоха, 2022. — 736, [б/н 4] с. — 1000 экз.
  5. ↑ Памятная книжка Дагестанской области / Сост. Е.И. Козубский. - Темир-Хан-Шура : "Русская тип." В.М. Сорокина, 1895. - 724 с. разд. паг., 1 л. фронт. (портр.), 17 л. ил., карт.; 25.
  6. ↑ "ВПН-2010. Таблица № 11. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских и сельских населенных пунктов Республики Дагестан". Архивация оригинал, 2013-12-24. Щвей 2014-06-10. {{cite web}}: Invalid |url-status=хвараб (help)
  7. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года
  8. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов)
  9. ↑ "Численность населения на 1 января 2014 года по сельским поселениям Республики Дагестан". Архивация оригинал, 2014-04-07. Щвей 2014-06-10. {{cite web}}: Invalid |url-status=хвараб (help)
  10. ↑ "Оценка численности постоянного населения Республики Дагестан на 1 января 2015 года" (PDF). Архивация оригинал (PDF), 2018-12-22. Щвей 2015-06-24. {{cite web}}: Invalid |url-status=хвараб (help)
  11. ↑ "Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2022 года. Федеральная служба государственной статистики. Дата обращения: 26 апреля 2022". Архивация оригинал, 2022-06-11. Щвей 2022-07-13. {{cite web}}: Invalid |url-status=хвараб (help)
  12. ↑ Хапизов Ш. НекӀсияб Къеди // Казият «Миллат». МахӀачхъала, 2015 с. № 6.
  13. ↑ ШагӀбан ХӀапизов (2022-04-25). "НекӀсияб Къеди – тарих, тухумал, бакӀазул цӀарал". ORIENT | Новости, события, истории. Онлайн-журнал "Ориент". Щвей 2022-12-17.
  14. ↑ Гусейнов М. Союз сельских обществ Ункратль в XIX – начале ХХ вв. (историко-этнографическое исследование). М., 2006. С. 132.
  15. ↑ ХӀайдарбегов М. Дагъистаналъул тарихалъул хронология. 1970-71 сс. // ГӀурус гӀелмабазул академиялъул Дагъистаналъул гӀелмияб централъул (ГӀГӀА ДГӀЦ) Тарих, археология ва этнограпиялъул Институталъул квералъ хъвараб понд. П. 3. Хъ. 1. Иш. 236 (XIII). ТӀ. 368.
  16. ↑ [Балагье: ХӀапизов Ш.М. ГӀума-нуцал (ГӀумахан) Великий (очерк истории Аварского нуцальства во второй половине XVIII века). МахӀачхъала, 2013. гь. 183.]
  17. ↑ Айтберов Т.М., Дадаев Ю.У. Хроника Иманмухаммада Гигатлинского – текст XIX в. об истории Имамата. Махачкала, 2010. С. 26.
  18. ↑ "МахIач МуртазгIалиев - [[2004]] соналъ [[Греция]]лда, Афинабазда рукIарал XXVIII Олимпиялъул хIаязул лъабабилев призёр". Архивация оригинал, 2014-12-16. Щвей 2014-06-10. {{cite web}}: Invalid |url-status=хвараб (help)
  19. ↑ "Чемпионат Мира Тайский бокс Вес:86 кг. - Чемпион". Архивация оригинал, 2016-08-19. Щвей 2014-06-10. {{cite web}}: Invalid |url-status=хвараб (help)
  20. ↑ "ПРИКАЗ от «30» октября 2012 г. № 32-нг. О присвоении спортивного звания "Мастер спорта России"". Архивация оригинал, 2015-07-05. Щвей 2015-07-05. {{cite web}}: Invalid |url-status=хвараб (help)
  21. ↑ "Директор школы - Гаджиев Гамзат Гаджиевич - Директор года России, Заслуженный учитель РД и РФ". Архивация оригинал, 2015-06-02. Щвей 2014-06-15.

РегӀелал

хисизабизе